Nowelizacja Kodeksu Postępowania Karnego

     1 lipca 2015r. wchodzi w życie nowelizacja Kodeksu Postępowania Karnego, przygotowana przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, działającą przy Ministrze Sprawiedliwości. Jak czytamy w uzasadnieniu projektu, jest to gruntowna nowelizacja przepisów postępowania karnego, która ma na celu m.in. szersze obowiązywanie zasady kontradyktoryjności w postępowaniu karnym oraz ograniczenie przewlekłości postępowania. W niniejszym opracowaniu postaramy się Państwu przybliżyć najważniejsze zmiany w polskim procesie karnym po 1 lipca.

     Pierwszą ważną zmianą jest umożliwienie oskarżycielowi publicznemu cofnięcia aktu oskarżenia. Do tej pory możliwe było jedynie odstąpienie od oskarżenia które nie było wiążące dla sądu, natomiast mógł on przychylić się do oceny oskarżyciela i umorzyć postępowanie. Zgodnie z art. 14 §2 k.p.k. oskarżyciel publiczny (prokurator) może cofnąć akt oskarżenia do otwarcia przewodu sądowego, a po jego rozpoczęciu jedynie za zgodą oskarżonego. Jak czytamy w uzasadnieniu do projektu, cofnięcie oznaczać będzie  konieczność umorzenia postępowania z uwagi na brak skargi oskarżyciela, a co za tym idzie uniemożliwia ono ponowne wniesienie aktu oskarżenia przeciwko tej samej osobie o ten sam czyn.

     Od 1 lipca niedopuszczalne jest w procesie karnym wytoczenie powództwa cywilnego (tzw. powództwa adhezyjnego). Usunięty z k.p.k. został cały rozdział dotyczący dochodzenia roszczeń cywilnych – artykuły od 62 do 70. Na podstawie tych przepisów pokrzywdzony w procesie karnym mógł do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu zaspokojenia roszczeń majątkowych powstałych w wyniku przestępstwa. Sąd mógł uwzględnić to roszczenie, bądź odrzucić, wobec czego pokrzywdzony mógł dochodzić swoich praw w ramach postępowania cywilnego. Po nowelizacji, roszczenia majątkowe wynikające bezpośrednio z popełnienia przestępstwa będą rozstrzygane jedynie w postępowaniu cywilnym. Natomiast w postępowaniu karnym, sąd wciąż może (a na żądanie pokrzywdzonego musi ) orzec obowiązek naprawienia szkody w całości lub w części, zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, a jeżeli orzeczenie takiego obowiązku jest znacznie utrudnione – nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego (art. 46 k.k.).

    Ważną kwestią jest zmiana art. 82 k.p.k., który określa kto może być obrońcą w postępowaniu karnym. Obrońca to osoba wybierana przez oskarżonego, podejrzanego lub wyznaczana z urzędu w celu reprezentowania interesów tych osób. Obrońcy nie należy mylić z pełnomocnikiem, którego może ustanowić strona inna niż oskarżony np. pokrzywdzony przyjmujący rolę oskarżyciela posiłkowego. Dotychczas obrońcą mógł być jedynie adwokat, a pełnomocnikiem zarówno adwokat jak i radca prawny. Opisywane zmiany wprowadzają możliwość ustanowienia obrońcą  także radcy prawnego.

     Zmianom uległy również przepisy dotyczące pełnomocnika. Przed 1 lipca pełnomocnika wyznaczała strona inna niż oskarżony i nie można było wyznaczyć pełnomocnika z urzędu tak jak w przypadku obrońcy. Nowelizacja to zmienia i na wniosek strony prezes sądu, sąd lub referendarz sądowy wyznacza w postępowaniu sądowym pełnomocnika z urzędu. Może być on również ustanowiony w celu dokonania określonej czynności procesowej w toku postępowania.

     Zmianie ulega pozycja referendarzy sądowych, którzy do tej pory nie brali udziału w postępowaniu karnym. Art. 93a stanowi, że referendarz może wydawać postanowienia i zarządzenia określone w ustawie oraz polecenia, które ustawowo wydaje sąd. Jak można dowiedzieć się z uzasadnienia ma to na celu usprawnienie postępowania oraz „odciążenie sędziów od czasochłonnych, chociaż nieskomplikowanych pod względem prawnym czynności”.

     Chyba najważniejszą zmianą, która najdobitniej pokazuje modyfikacje polskiego procesu karnego w stronę kontradyktoryjności jest art.167 k.p.k., który dotyczy przeprowadzania dowodów. Przed 1 lipca w postępowaniu przed sądem dowody były przeprowadzane przez sąd z urzędu lub na wniosek stron. Jeśli sąd uznał, że należy przeprowadzić dowód, którego strony nie przedstawiły we wnioskach dowodowych mógł to sam zrobić. Od 1 lipca sąd przyjmuje rolę arbitra i jedynie dopuszcza dowody, które strony mają zamiar przeprowadzić i to strony, a nie sąd je przeprowadzają. Jak czytamy w uzasadnieniu, dowody przeprowadzane są przed sądem przez tę stronę, na wniosek której zostały one dopuszczone, co oznacza że ta właśnie strona opisuje dowód, przedstawia okoliczności na uprawdopodobnienie, których został powołany dowód, argumentuje na rzecz tego dowodu. Przeprowadzenie dowodu może przybrać formę przesłuchania, odczytania np. dokumentu lub protokołu oraz oględzin. Sąd będzie mógł wprowadzić do procesu dowód jedynie w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych wypadkach np. w przypadku bezczynności prokuratora lub obrońcy.

    Kontrowersje wzbudza art.168a k.p.k., który wprowadza zasadę nieprzeprowadzania dowodów uzyskanych na potrzeby postępowania karnego za pomocą czynów zabronionych, potocznie nazywanych z amerykańskiego języka prawniczego fruits of the poisonous tree tj. owoce zatrutego drzewa. Chodzi o to, aby dowody pozyskane z naruszeniem prawa np. zdobyte w wyniku nielegalnego przeszukania lub zatrzymania, nie mogły być wykorzystywane w postępowaniu karnym. Ma to wykluczyć możliwość nielegalnego instalowania podsłuchów na zlecenie strony, czy dokonywania przeszukania w sposób niezgodny z prawem.

     Kolejna zmiana jest niejako pochodną wprowadzenia kontradyktoryjności. Do tej pory wraz z aktem oskarżenia oskarżyciel przesyłał sądowi wszystkie akta postępowania przygotowawczego wraz z załącznikami. Stanowił o tym art. 334 k.p.k., który po nowelizacji obliguje do przesłania sądowi jedynie materiałów, związanych z kwestią odpowiedzialności osób wskazanych w tym akcie za czyny w nim zarzucane, obejmujących: postanowienia i zarządzenia dotyczące tych osób wydane w trakcie postępowania przygotowawczego, protokoły z czynności oraz załączniki do nich, opinie i dokumenty urzędowe i prywatne uzyskane lub złożone do akt sprawy. W przypadku gdy prokurator podejrzewał inną osobę o popełnienie danego czynu i podejmował w tym zakresie pewne czynności, które zostały udokumentowane, nie przesyła akt z tych czynności do sądu. Strony mogą jednak żądać dołączenia innych, wskazanych przez nie, materiałów do aktu oskarżenia.

     Zmiany odnoszą się również do art. 335 k.p.k., który odnosi się do konsensualnych form zakończenia procesu i wprowadza dwie możliwości zastosowania wniosku o skazanie bez rozprawy. §1 tego artykułu stanowi “ Jeżeli oskarżony przyznaje się do winy, a w świetle jego wyjaśnień okoliczności popełnienia przestępstwa i wina nie budzą wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte, można zaniechać przeprowadzania dalszych czynności” W tym wypadku prokurator zamiast aktu oskarżenia występuje do sądu o wydanie wyroku skazującego na posiedzeniu i orzeczenia uzgodnionych z oskarżonym kar. W §2 prokurator dostaje prawo dodania do aktu oskarżenia wniosku o wydanie wyroku skazującego na posiedzeniu. W przypadku drugiego trybu konsensualnego zawartego w art. 387 k.p.k. oskarżonemu dodano uprawnienie by we wniosku o poddanie się karze, składanym do zakończenia pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych, mógł także wnosić o środek kompensacyjny oraz kwestię kosztów sądowych.

     Zmniejszony został wpływ sądu na postępowanie przygotowawcze oraz na prokuratora/oskarżyciela publicznego. W myśl art. 345 k.p.k. sąd przekazywał sprawę prokuratorowi w celu uzupełnienia śledztwa, jeżeli stwierdził istotne braki postępowania. Wskazywał on również kierunek, w jakim prokurator miał dokonać uzupełnienia. Należy zaznaczyć, że przepis ten znajduje się w rozdziale 40. K.p.k. – Wstępna kontrola oskarżenia, a więc odnosi się do etapu przed rozpoczęciem rozprawy głównej.  Art. 397 wskazywał na możliwość uzupełnienia śledztwa przez oskarżyciela publicznego już w toku rozprawy, jeżeli sąd uznał konieczność uzupełnienia akt sprawy. W tym celu może zarządzić przerwę lub odroczenie rozprawy. Oba artykuły zostały usunięte w omawianej nowelizacji. Oznacza to, że sąd nie ma kontroli nad tym czy postępowanie jest zasadne i może to skutkować prowadzeniem rozprawy w przypadku niewystarczających dowodów lub nawet ich braku.

     Zgodnie z uzasadnieniem kolejna zmiana jest „konsekwencją rozszerzenia kontradyktoryjności postępowania sądowego, wyrazem rezygnacji z nadmiernie paternalistycznego podejścia do oskarżonego, urealnieniem jednego z przejawów prawa do obrony.” Ta zmiana to art.374, który odnosi się do obecności oskarżonego na rozprawie. Do tej pory była ona obowiązkowa na rozprawie w trybie zwyczajnym, natomiast od 1 lipca oskarżony ma jedynie prawo, a nie obowiązek brać udział w rozprawie. Jednak przewodniczący lub sąd mogą uznać obecność za obowiązkową. Obecność jest obowiązkowa jedynie w sprawach o zbrodnie w trakcie odczytania zarzutów oskarżenia oraz składania wyjaśnień.

     Zmiana art. 385 zwalnia oskarżyciela od obowiązku odczytania całego aktu oskarżenia, teraz przedstawiane są zwięźle zarzuty oskarżenia. Do tej pory można było przedstawić jedynie podstawy oskarżenia za zgodą obecnych stron.
Zmiany odnoszą się również do apelacji, czyli odwołania się od wyroku sądu I instancji. Usunięty został m.in. art. 452 §1, który formułował zakaz przeprowadzania postępowania dowodowego co do istoty sprawy. §2 tego artykułu został zmieniony tak, że sąd odwoławczy dopuszcza dowody na rozprawie jeżeli nie jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. W poprzedniej regulacji sąd mógł w wyjątkowym przypadkach przeprowadzić dowód na rozprawie, jeżeli przyczynić się to miało do przyspieszenia postępowania. W uzasadnieniu zmiana ta jest tak wytłumaczona: W rezultacie, po nowelizacji, sąd odwoławczy w każdym wypadku, gdy uzna potrzebę uzupełnienia przewodu sądowego, z urzędu powinien przeprowadzić określone dowody, z zachowaniem bezpośredniości, na rozprawie odwoławczej, jeśli tylko przyczyni się to do przyspieszenia postępowania (rozumianego „całościowo”, a nie etapowo).

     Zrezygnowano również z jednego ze szczególnych trybów postępowania karnego tj. postępowania uproszczonego, którego regulacja znajdująca się w rozdziale 51. została całkowicie usunięta. Postępowanie uproszczone sąd rozpoznawał w sprawach, w których prowadzone było dochodzenie na etapie przygotowawczym tj. w sprawach o przestępstwa należące do właściwości sądu rejonowego zagrożone karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, a w przestępstw przeciwko mieniu,  jeśli jego wartość nie przekraczała 100 tys. zł oraz w sprawach wymienionych w art. 325b Kodeksu postępowania karnego . W uzasadnieniu do projektu nowelizacji tłumaczone jest to dalekim uproszczeniem zwyczajnej formy postępowania, a więc zbędne stało się utrzymywanie postępowania uproszczonego.

     Omówione wyżej zmiany są uznawane za najważniejsze. Pozostałe albo dostosowują pewne instytucje prawa karnego procesowego do nowych uregulowań, albo ich skutki są jedynie w sferze przewidywań ustawodawcy. W analizie zostały opisane przepisy, które wyraźnie wpływają na proces karny, a ich oddziaływanie można odczuć już od pierwszego dnia obowiązywania reformy.

Źródła:
1.Ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2013 poz. 1247)
2. Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw(Dz.U. 2015 poz. 396)
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555)
4. Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw
5. Prawo karne procesowe- część ogólna, pod red. Jana Grajewskiego, Wyd. 3. zmien., Warszawa, Wydawnictwo C. H. Beck, 2011.

Sprawdzone wypowiedzi

Jarosław Gowin

Jeżeli sędziowie będą widzieć, że postępowanie wyraźnie zmierza w kierunku uniewinnienia osoby ewidentnie winnej, albo w kierunku skazania osoby, co do której winy są poważne wątpliwości, to mogą odstąpić od ścisłej kontradyktoryjności

Prawda Ukryj uzasadnienie

Obecnie dowody przeprowadzane były przez sąd, co prowadziło do bierności stron postępowania, które oczekiwały przeprowadzenia postępowania dowodowego, wyjaśnienia okoliczności i wyroku sądu. Działo się to na mocy art. 167 KPK o treści:

Dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu.

Zmiana, która nastąpi 1 lipca br. w znaczący sposób zmienia sposób przeprowadzania dowodów. Po zmianie to strony postępowania będą przeprowadzały dowody, a sąd będzie orzekał na podstawie przeprowadzonych dowodów stron. Zawarte jest to w Ustawie z dnia 20 lutego 2015r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.  poz. 396).

Art. 167 otrzymuje brzmienie: „Art. 167. § 1. W postępowaniu przed sądem, które zostało wszczęte z inicjatywy strony, dowody przeprowadzane są przez strony po ich dopuszczeniu przez przewodniczącego lub sąd. W razie niestawiennictwa strony, na której wniosek dowód został dopuszczony, a także w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, dowód przeprowadza sąd w granicach tezy dowodowej. W wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, sąd może dopuścić i przeprowadzić dowód z urzędu.

§ 2. W innym postępowaniu przed sądem niż wymienione w § 1 oraz w postępowaniu przygotowawczym dowody przeprowadzane są przez organ procesowy prowadzący postępowanie. Nie wyłącza to prawa do zgłoszenia wniosku dowodowego przez stronę.”

Na podstawie tego zapisu, a zwłaszcza wytłuszczonego fragmentu można wnioskować, że sądy przy sprawach, o których mówi Jarosław Gowin mają odpowiednie narzędzia, aby odstąpić od dowodów stron i przeprowadzić go samodzielnie. Taki zabieg jest faktycznym odstąpieniem od zasady kontradyktoryjności.

Ryszard Kalisz

Reforma wprowadza kontradyktoryjność tylko i wyłącznie do etapu sądowego postępowania karnego

Prawda Ukryj uzasadnienie

Art.167 §1 Kodeksu postępowania karnego znowelizowany ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw(Dz.U. 2015 poz. 396) stanowi “W postępowaniu przed sądem, które zostało wszczęte z inicjatywy stron, dowody przeprowadzane są przez strony(…)”. Jest to modelowe ujęcie zasady kontradyktoryjności czyli sporności. §2 tego artykułu stanowi “W innym postępowaniu przed sądem niż wymienione w §1 oraz w postępowaniu przygotowawczym dowody przeprowadzane są przez organ procesowy prowadzący postępowanie.” Tymi przepisami kontradyktoryjność wprowadzana jest jedynie do etapu sądowego postępowania karnego.

Ryszard Kalisz

Nie została ruszona procedura na etapie postępowania przygotowawczego.(…) jest co do zasady inkwizycyjna

Prawda Ukryj uzasadnienie

Art.167 §2 Kodeksu postępowania karnego dodany ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw(Dz.U. 2015 poz. 396) stanowi “W innym postępowaniu przed sądem niż wymienione w §1 oraz w postępowaniu przygotowawczym dowody przeprowadzane są przez organ procesowy prowadzący postępowanie.” Na podstawie tego artykułu można przyjąć, że postepowanie przygotowawcze ma charakter inkwizycyjny. Co prawda w dziale VII Kodeksu postępowania karnego – Postępowanie przygotowawcze zachodzą liczne zmiany jednak nie są to modyfikacje zmianiające charakter tego postępowania w sposób znaczny.

Irena Lipowicz

ustawa miała długie vacatio legis czyli czas przygotowania, ale potem musiała być poprawiona i po tej poprawie jest krótszy czas

Prawda Ukryj uzasadnienie

Ustawa o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw została uchwalona 27 września 2013 r., a data rozpoczęcia jej obowiązywania została ustalona na 1 lipca 2015 r.* Oznacza to, że uchwalona ustawa wejdzie w życie po niemal dwuletnim okresie vacatio legis (okres upływający między datą ogłoszenia aktu prawnego lub normatywnego a datą jego wejścia w życie). Owa ustawa o zmianie ustawy k.p.k. była także nowelizowana (po rozpatrzeniu poprawek Senatu RP)  – 15 stycznia 2015 r. Sejm RP uchwalił przygotowaną przez Ministerstwo Sprawiedliwości nowelizację ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw.

*Część przepisów uchwalonej nowelizacji weszło w życie 9 listopada 2013 roku (art. 1 pkt 18, pkt 19, pkt 38, pkt 63 w zakresie art. 232a par. 1, art. 1pkt 104 w zakresie art. 335, art. 1 pkt 112 lit. b i pkt 204 lit. a, art. 2, art. 12 pkt 3, art. 50, art. 53 i art. 54)  i 2 czerwca 2014 roku (art. 1 pkt 45 lit. c w zakresie art. 156 par. 5 i 5a, art. 1 pkt 65 lit. b, pkt 79 lit. b, pkt 88 oraz pkt 204 lit. b).

Borys Budka

Do tej pory było tak(…), że sąd niejako zastępował strony, on z urzędu przeprowadzał dowody dążył do jeszcze raz niejako wyjaśnienia okoliczności sprawy

Prawda Ukryj uzasadnienie

Art.167 §1 Kodeksu postępowania karnego sprzed nowelizacji wchodzącej w życie 1 lipca 2015r. stanowi “Dowody przeprowadza się na wniosek stron, podmiotu określonego w art.416 albo z urzędu.”  Minister w swojej wypowiedzi porównał postępowania przygotowawcze i jurysdykcyjne. W przypadku tego pierwszego jego cele są zapisane w art. 297 §1 “Celem postępowania przygotowawczego jest(…) 4) wyjaśnienie okoliczności sprawy(…).” Cele postepowania jurysdykcyjnego są zapisane w dziale VIII- Postępowanie przed sądem pierwszej instancji w art 366 §1 “Przewodniczący kieruje rozprawą i czuwa nad jej prawidłowym przebiegiem, bacząc, aby zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy(…).”

Borys Budka

Teraz sąd drugiej instancji będzie mógł we własnym zakresie przeprowadzić postępowanie dowodowe zmienić pewne ustalenia, usunąć uchybienia

Prawda Ukryj uzasadnienie

Ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw(Dz.U. 2013 poz. 1247) usunęła z Kodeksu postępowania karnego art.452 §1, który stanowił, że nie można przeprowadzić postępowania dowodowego przed sądem odwoławczym. Ponadto §2 tego artykułu został zmieniony i od 1 lipca brzmi “Sąd odwoławczy dopuszcza dowody na rozprawie, jeżeli nie jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. Dowody można dopuścić również przed rozprawą.”