Dr Karolina Zioło-Pużuk, wiceministra w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) oraz wiceprzewodnicząca Nowej Lewicy, w audycji radia TOK FM wypowiedziała się na temat finansowania polskiej nauki. Przywołała działania ministra Marcina Kulaska i mówiła m.in. o wzroście wynagrodzeń naukowców. Słyszymy, że podniesiono je najpierw o 30 proc., następnie o 5 proc. i 3 proc. Zdaniem wiceministry te zmiany spowodowały, że średnie wynagrodzenie brutto na uczelniach zwiększyło się o ponad 2600 zł [czas nagrania 03:40].

Sam szef resortu podczas niedawnego posiedzenia Sejmu powiedział, że efektem zwiększonych nakładów finansowych jest wzrost średniego wynagrodzenia na uczelniach do kwoty 11 627 zł w 2025 roku. Niedługo po tym minister pochwalił się w serwisach społecznościowych szeregiem działań: „To był intensywny miesiąc. Podwyżki, nowe regulacje, nowe narzędzia cyfrowe, nowe możliwości dla biotechnologii. Polska nauka idzie do przodu!”. 

To zupełnie inny obraz stanu polskiej nauki niż ten, który przedstawiono w liście otwartym, pod którym podpisali się liczni badacze i badaczki z polskich uczelni. Zwracają oni uwagę na spadający poziom finansowania szkolnictwa wyższego względem PKB, płace asystentów bliskie najniższemu wynagrodzeniu i stypendia doktoranckie niższe od płacy minimalnej. Jakie są zatem fakty na temat finansowania polskiej nauki?

„3% dla nauki, 100% dla Polski”

6 maja ruszyła zbiórka podpisów pod petycją w ramach akcji „3% dla nauki, 100% dla Polski”. Do tej pory złożono pod nią ponad 30 tys. podpisów. Organizatorzy akcji apelują o zwiększenie nakładów z budżetu państwa względem PKB. Przekonują jednocześnie, że politycy nieustannie ignorują głosy naukowców wyrażane w formie petycji czy podczas dyskusji sejmowych. Z tego powodu 27 maja zorganizowano protest w pobliżu Sejmu. 

Organizatorzy inicjatywy „3% dla nauki, 100% dla Polski” postulują m.in.:

• powiązanie wynagrodzeń w nauce ze średnią pensją w sektorze przedsiębiorstw,
• objęcie mechanizmem podwyżek wszystkich pracowników sektorów nauki,
• zapewnienie doktorantom możliwości wyboru między umową o pracę a umową stypendialną,
• zapisanie w ustawie budżetowej na 2027 rok dodatkowego miliarda złotych na potrzeby Narodowego Centrum Nauki (NCN) – instytucji organizującej konkursy finansujące projekty badawcze,
• ustalenie w kolejnych ustawach budżetowych ścieżki wzrostu, która zapewni współczynnik sukcesu w konkursach NCN na poziomie 25 proc.

W dniu protestu minister Kulasek powiedział podczas posiedzenia Sejmu: „3 proc. PKB na naukę to jest nasz wspólny cel”. Jak jednak informują organizatorzy inicjatywy, ministerstwo nadal nie odpowiedziało na ich postulaty.

Finansowanie polskiej nauki na tle innych krajów europejskich

41,2 mld zł – taką kwotę zaplanowano przekazać w 2026 roku na szkolnictwo wyższe i naukę (s. 38). Dr hab. Piotr Sankowski, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, wskazał, że wydatki na naukę i szkolnictwo wyższe w Polsce od lat oscylują wokół 1 proc. PKB, a w ostatnim czasie jest zauważalna nawet tendencja spadkowa. 

Potwierdziliśmy to poprzez własne obliczenia przeprowadzone na bazie danych GUS i sprawozdań z wykonania budżetu państwa.

Czy to mało? W debacie publicznej obecne jest przekonanie, że unijna średnia wydatków „na naukę” to 2,2 proc. Mówiła o tym m.in. ministra Zioło-Pużuk we wspomnianej rozmowie w TOK FM [czas nagrania: 02:30]. 

Warto jednak zaznaczyć, że mowa tu właściwie o wydatkach na badania i rozwój – i to nie o wydatkach samego państwa, a wszystkich wewnętrznych podmiotów, w tym także przedsiębiorstw i prywatnych organizacji non profit. Tu wynik Polski wynosi 1,41 proc. wobec unijnej średniej 2,24 proc. Natomiast średnie rządowe nakłady na badania i rozwój, według Eurostatu, w 2024 roku osiągnęły w UE 0,71 proc. PKB. Wynik Polski to 0,49 proc.

Wynagrodzenia nauczycieli akademickich w świetle ustawy

Kwestię wynagrodzeń w sektorze nauki reguluje ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce z lipca 2018 roku. Zgodnie z art. 137 ustawy punktem odniesienia dla wysokości miesięcznego minimalnego wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela akademickiego (profesora, profesora uczelni, adiunkta i asystenta) jest wynagrodzenie zasadnicze profesora. Minister MNiSW określa jego wysokość w oddzielnym rozporządzeniu. 

14 kwietnia 2026 roku wydano rozporządzenie w sprawie wysokości minimalnego miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego dla profesora w uczelni publicznej. Określono je na kwotę 9 650 zł. Zastąpiło ono pensję w wysokości 9 370 zł, określoną w rozporządzeniu z 2024 roku. 

Zgodnie z zapisami ustawy wynagrodzenie zasadnicze profesora uczelni ma wynosić nie mniej niż 83 proc. wynagrodzenia profesora określonego w rozporządzeniu. W przypadku adiunkta jest to nie mniej niż 73 proc., a w przypadku asystentów – 50 proc. (art. 137). Oznacza to, że w świetle aktualnego rozporządzenia zasadnicze wynagrodzenie asystenta wynosi 4 825 zł i jest wyższe o 19 zł od minimalnej pensji w gospodarce.

Obiecywano 5 proc., a było…?

Uważny czytelnik mógłby zauważyć, że ministra Zioło-Pużuk we wspomnianej rozmowie w TOK FM przekonywała, że wynagrodzenia nauczycieli akademickich zwiększono o 30 proc., następnie o 5 proc., a potem o 3 proc. W przedstawionej wyżej tabeli widać jednak jedynie dwie podwyżki: o 30 proc. od 2024 roku i o 3 proc. od 2026 roku. Gdzie zatem podziało się brakujące 5 proc.?

Być może chodzi o wydarzenia z lutego 2025 roku, gdy MNiSW ogłosiło zwiększenie subwencji dla uczelni, które miało być przeznaczone na podwyższenie wynagrodzeń brutto pracowników średnio o 5 proc. To coś innego niż podwyższenie wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela akademickiego. Mowa tu o średniej, a nie minimalnej płacy, oraz o wszystkich pracownikach uczelni, a nie tylko o nauczycielach akademickich. 

Jak zauważył dr Jan Skarbek-Kazanecki, adiunkt z Uniwersytetu Łódzkiego i członek związku zawodowego Inicjatywa Pracownicza, z pisma ministerstwa wynika, że chodzi o wzrost wynagrodzeń w 2025 roku względem ostatniego kwartału 2023 roku. Przypomnijmy, że już od stycznia 2024 roku wynagrodzenia zasadnicze nauczycieli akademickich miały wzrosnąć o 30 proc. 

Trudno o niezależne zweryfikowanie tych danych. Główny Urząd Statystyczny (GUS) co dwa lata przeprowadza badanie wynagrodzeń. Ostatnie dane, jakie posiadamy z tego źródła, dotyczą października 2024 roku (tabl. 5). Wtedy przeciętne wynagrodzenie brutto nauczycieli akademickich w sektorze publicznym wynosiło 11 850,63 zł. Od 2022 roku wzrosło o ok. 40 proc. (z poziomu 8 525,15 zł).

Średnie wynagrodzenia na uczelniach w krzywym zwierciadle

W 2024 roku Polska liczyła ponad 96 tys. nauczycieli akademickich, w tym 9 346 profesorów, 18 871 profesorów uczelni, 42 649 adiunktów oraz 14 619 asystentów – tabl. 2(44). Mimo że profesorowie stanowią ok. 9,7 proc. wszystkich nauczycieli akademickich, ich wynagrodzenia zasadnicze tej są najwyższe i mogą one zawyżać średnie wynagrodzenie całej grupy zawodowej.

Jak stwierdził dr Jan Skarbek-Kazanecki, procentowe podwyżki pensji nie poprawiły znacząco sytuacji najgorzej zarabiających badaczy i badaczek. Niektóre uczelnie w ramach realizacji celu podwyżek wyznaczonego przez ministerstwo zdecydowały się na podwyższenie wynagrodzeń o 5 proc. zarówno najlepiej, jak i najgorzej zarabiającym pracownikom. W efekcie nominalnie najbardziej zyskali ci, którzy wcześniej zarabiali najwięcej.

Dziś każdy z dostępem do Internetu i charyzmą może zdobyć zaufanie milionów. Czy w starciu z fake newsami mamy jeszcze jakiekolwiek szanse?

Mateusz Cholewa – zastępca redaktora naczelnego w Stowarzyszeniu Demagog – udowadnia, że każdy może skutecznie rozbrajać dezinformację. Na przykładach najgłośniejszych afer medialnych i politycznych ostatnich lat wyjaśnia, jak nie dać się zmanipulować. 

Rozdział 8 – OSZUKAĆ OSZUSTA – JAK NIE DAĆ SIĘ INTERNETOWYM PRZEKRĘTOM 

To był dla mnie dzień jak każdy inny. Spotkania w pracy i pisanie kolejnych analiz fake newsów. Myślenie o tym, co zrobić na obiad i czy aby na pewno nakarmiłem naszego psa po porannym spacerze. Pomiędzy jednym a drugim zadaniem na mój telefon przyszedł SMS. Okazało się, że paczka, którą wysłała do mnie mama, nie może zostać dostarczona, ponieważ jest jakaś niedopłata. Nie chcąc niepokoić rodzicielki problemem wartym kilka złotych, postanowiłem go szybko rozwiązać i przelać brakującą sumę. Już chwilę po tym, jak kliknąłem link załączony do wiadomości, padł na mnie blady strach. Szybko wyłączyłem telefon i przez resztę dnia zastanawiałem się, w jaki sposób usunąć z niego złośliwe oprogramowanie. Przede wszystkim jednak usiłowałem dociec, jak osoba uwielbiająca temat  internetowych oszustw niemal dała się nabrać na jedno z nich.

Opisany scenariusz na pewno nie jest wam obcy. Kiedy prosiłem znajomych, by pomogli mi w zbieraniu podobnych przykładów do tekstów na Demagogu, praktycznie codziennie dostawałem wiadomość o kolejnym podejrzanym wpisie w mediach społecznościowych czy o dziwnej wiadomości, która przyszła na ich komunikator. Zaryzykuję, że w dzisiejszym cyfrowym świecie codziennie ocieramy się o scamerów, którzy na każdego użytkownika Facebooka, Instagrama czy TikToka patrzą jak na potencjalną ofiarę

Dlaczego internetowe przekręty trafiają do książki o tym, jak nie dać się fake newsom? Bo moim zdaniem nie ma wielkiej różnicy w tym, czy ktoś wprowadza nas w błąd, wrzucając zmanipulowane zdjęcie zniechęcające do szczepień czy film wygenerowany przez AI reklamujący platformę inwestycyjną, o której w życiu nie słyszeliśmy. W końcu w dezinformacji chodzi o celowe czynienie krzywdy za pośrednictwem fałszywych wiadomości. A jeśli ktoś mami nas wizją darmowych produktów czy okazją, która podwoi nasze oszczędności, to według mnie stoi w tym samym szeregu co ruski troll czy polski krętacz sprzedający lewe suplementy diety.

Możecie oczywiście pomyśleć: „Codziennie dostaję takie wiadomości i jeszcze nigdy się nie nabrałem”. Też miałem takie podejście, dopóki nie kliknąłem w szemrany link prowadzący do strony udającej znanego dostawcę paczek. Bo podobnie jak w przypadku fake newsów wszyscy jesteśmy w grupie ryzyka – niezależnie od wieku, wykształcenia czy zamożności.

„Mamy przekręt dla każdego – dla starego i młodego”

„To świat oszustów” – głoszą autorzy raportu, którzy przepytali 28 tysięcy osób z 15 krajów z całego świata, próbując oszacować skalę procederu, który kosztował mnie nieomal utratę konta bankowego. Ich odkrycie jest zatrważające – między 2021 a 2023 rokiem 76 milionów osób padało ofiarą krętaczy każdego roku. To tak, jakby co 12 miesięcy w Poznaniu liczącym mniej więcej pół miliona mieszkańców oszuści okradali 35 tysięcy osób. To prawie tyle, ile wynosi pojemność stadionu Lecha Poznań.

Poszczególne kraje biorące udział w badaniu różniły się między sobą liczbą oszukanych osób czy sposobami, które w  danym społeczeństwie okazywały się najskuteczniejsze w wyciąganiu kasy. Najciekawsza była chyba jednak odpowiedź na pytanie, która grupa wiekowa najczęściej dawała się nabrać na fałszywy przekaz. Podskórnie można by pomyśleć, że będą to seniorzy, w końcu „sposób na wnuczka” stał się w Polsce praktycznie synonimem szwindlu. Podobnie jednak jak z podatnością na dezinformację – tutaj również sprawa nie jest taka oczywista. Jak bowiem wynika z raportu, nabrać daje się średnio jedna na pięć osób w każdym przedziale wiekowym – od osiemnastoletnich zoomersów po sześćdziesięcioletnich stereotypowych emerytów stukających w  klawiaturę palcami wskazującymi. 

Stereotyp patrzenia na osoby starsze jako te bardziej podatne na oszustwa dobrze obrazuje ankieta przeprowadzona w  lipcu 2025 roku przez Pew Research Center. Ponad 80 procent osób biorących udział w badaniu stwierdziło, że to senior prędzej niż licealista poda dane do swojej karty kredytowej. Tymczasem w tym samym badaniu wyszło na to, że co najmniej raz dało się nabrać 73 procent osób w przedziale 18–29 i 66 procent powyżej 65. roku życia. To tylko potwierdza, że warto uczulać się na techniki manipulacji krętaczy już od najmłodszych lat, zwłaszcza że liczba sztuczek w ich arsenale wydaje się nie mieć końca.

Fałszywe oferty kupienia klocków Lego, które sprawią, że uruchomisz niechcianą subskrypcję. Platforma do automatycznego handlu rekomendowana przez miliardera, który specjalnie nauczył się polskiego, by zachęcić inwestorów z kraju nad Wisłą do założenia na niej konta. Szokująca informacja o dziewczynce porwanej przez powódź, którą można pomóc uratować, jeśli podamy login i hasło do Facebooka. Dziesiątki, naprawdę dziesiątki filmów na TikToku mówiących, że da się zarabiać pieniądze, po prostu scrollując kolejne filmy – wystarczy porozmawiać z „konsultantem” przez komunikator. Kilka lat przeglądania podobnych treści nauczyło mnie, że żaden temat nie jest dość głupi, aby nie spróbować na nim zarobić. Jeśli uważasz, że jesteś na to odporny, to pamiętaj – tylko w 2025 roku straty wynikające z działalności oszustów wyniosły w Polsce ponad pół miliarda złotych.

Nie potrzeba wiele, aby uniknąć przykrego oczekiwania, aż policja spróbuje odzyskać nasz majątek. Tym bardziej że – jak pokazują statystyki – trzy na cztery ofiary nie zgłaszają swojego przypadku do organów ścigania. Na kolejnych stronach postaram się pokazać, jak chronić się przed sztuczkami kanciarzy, którzy zrobią wszystko, aby dopiąć swego – nawet podszyją się pod nigeryjskiego biznesmena.

Zasada 1: Nie ma nic za darmo

Cofnijmy się do początku lat dwutysięcznych w Polsce. Kraj powoli wchodzi w XXI wiek i zaczyna przyswajać najrozmaitsze nowoczesne rozwiązania, takie jak szeroki dostęp do internetu. Coraz więcej osób zakłada pocztę elektroniczną i odkrywa, że wystarczy komputer oraz trzeszczący modem, by szybko przesłać wiadomości. 

Wyobraźcie sobie zatem, co taki entuzjasta technologii musiał poczuć, kiedy pewnego dnia otworzył swoją wirtualną skrzynkę i zobaczył na niej okazję życia. Skontaktował się z nim bowiem spadkobierca ogromnej fortuny w Nigerii, który przez nieszczęśliwy splot okoliczności musiał uciekać z kraju. Nadarza się jednak okazja, aby odzyskać stracone pieniądze. Wystarczy, że odbiorca tej wiadomości przeleje niewielką sumę na wskazane konto, co pozwoli przekupić urzędników, a wygnany przedsiębiorca w zamian podzieli się z nim częścią swojego majątku. 

Jest oczywiście kilka kwestii, które powinny wzbudzać wątpliwości – skąd ten człowiek miał jego adres? Dlaczego wiadomość jest pełna błędów ortograficznych? Dlaczego miałby prosić o pomoc kogoś z Polski? To wszystko nieważne, bo w końcu jak często zdarza się okazja do zgarnięcia pieniędzy za nic. Rezultat jest oczywiście znany – po przelewie kontakt się urywa, a oczekiwanie na łatwy zysk zmienia się w gorycz bycia oszukanym.

Tak zwany nigeryjski szwindel to być może jeden z najstarszych mechanizmów przekrętów w  historii, starszy nawet od samej Nigerii. Profesor Finn Brunton znalazł dowody na dokonanie podobnego oszustwa już w czasie wojny amerykańsko-hiszpańskiej pod koniec XIX wieku. Niektóre tropy wskazują na to, że w podobny sposób próbowano też oszukać ludzi po rewolucji francuskiej. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, że ten rodzaj scamu jest tak stary jak ludzkość. Przecież zasadę „daj mi trochę czegoś, a ja potem dam ci tego więcej” mogliby równie dobrze realizować kanciarze z epoki kamienia łupanego.

Choć specjaliści od bezpieczeństwa od trzech dekad starają się ostrzegać przedsiębiorców i „przeciętnych Kowalskich” przed nigeryjskim oszustwem, metoda ta wciąż jest skuteczna. W 2024 roku policjanci ze Śląska rozbili grupę przestępczą, której członkom udało się wyciągnąć od nieświadomych ludzi 25 milionów złotych. A to tylko jedna grupa działająca w jednym kraju.

Najprostszym i najważniejszym krokiem do tego, aby nie stać się kolejną ofiarą krętaczy, jest pojąć, że nie ma nic za darmo. Okazje oczywiście zawsze mogą się trafić, ale jeżeli ktoś oferuje nam towar po znacznej przecenie albo obiecuje zwielokrotnić naszą inwestycję w krótkim czasie, to powinniśmy być wyjątkowo czujni. W takich wypadkach warto kilka razy się zastanowić, zanim przelejemy nasze pieniądze, bo może się okazać, że nigeryjski spadkobierca to zwyczajny krętacz.

Z e-maili na globalną tablicę ogłoszeń

Nigeryjski przekręt od lat pozostaje niezawodnym sposobem wyciągania pieniędzy, jednak wraz z upływem lat pojawiły się nowe możliwości dla oszustów. Rozesłanie całej serii fałszywych maili wymaga sporo wysiłku: trzeba zbudować bazę adresów, na które wyślemy źle przetłumaczony przekręt, i liczyć na to, że ktoś się na niego nabierze. O wiele prościej byłoby, gdyby dało się rozwiesić ogłoszenie i sprawić, że ludzie sami zaczną do nas przychodzić. Nie ma jednak co liczyć na portale internetowe z dużym zasięgiem, które skrupulatnie sprawdzają, jakie reklamy trafią na banery przy ich treściach. Na całe szczęście kilkanaście lat temu cały świat zaczął korzystać z billboardu znanego jako media społecznościowe.

Tylko w 2025 roku spółce Meta, czyli firmie stojącej za Facebookiem czy Instagramem, reklamy przyniosły ponad 196 miliardów dolarów zysku. Któż bowiem nie chciałby promować swoich usług w miejscu, które swego czasu tak dobrze dopasowywało treści pod użytkowników, że aż oskarżono je o podważanie demokratycznych wyborów (to wspomnienie z rozdziału 1). Gdzieś pomiędzy reklamami zwyczajnych produktów co jakiś czas trafią się nieuczciwe oferty. Meta wprawdzie zabrania na przykład obiecywania korzyści finansowych bez pokrycia, nie przeszkadza to jednak oszustom próbować obchodzić jej system zabezpieczeń. W tym samym 2025 roku, który przyniósł Mecie setki miliardów dolarów z reklam, firma założona przez Marka Zuckerberga usunęła ponad 130 milionów reklam wykupionych przez oszustów. Jednocześnie pojawiają się raporty wskazujące, że jest to dla Facebooka całkiem niezły biznes i być może dlatego wciąż nie wszystkie luki w systemie zostały załatane. 

O tym, że krętacze wiedzą, jak docierać do nieświadomych mas, świadczą dane zebrane przez Federalną Komisję Handlu. W latach 2021–2023 oszuści wyłudzili 900 milionów dolarów za pomocą fałszywych maili i aż 2,7 miliarda dolarów z użyciem platform społecznościowych. To tylko potwierdza, że trzeba być wyczulonym na wszelkie nietypowe okazje, które nie tylko przyjdą na naszą skrzynkę mailową, ale też pojawią się w trakcie scrollowania. Najczęściej natkniemy się na różne promocyjne oferty z  okazji urodzin jakiejś marki albo wyprzedaży związanej z zamknięciem sklepu, o którym w życiu nie słyszeliśmy. Prawdziwe frukta leżą jednak gdzie indziej. Z informacji zebranych przez wspomnianą komisję wynika, że najlepiej żeruje się na ludziach, mamiąc ich wizją gigantycznych zwrotów z inwestycji.

29 maja „Rzeczpospolita” opublikowała artykuł, w którym zwrócono uwagę na fakt, że w biurze poselskim Donalda Tuska nikt nie jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę.

Z rocznego sprawozdania premiera wynika natomiast, że w 2025 roku niespełna 148,1 tys. zł z ryczałtu na prowadzenie biura wydał na umowy cywilnoprawne.

Donald Tusk nie jest jednak jedynym parlamentarzystą, który nie zatrudnia nikogo na etat. Takich posłów i posłanek w Sejmie jest co najmniej 38.

Kto nie zatrudnia nikogo na etat?

Można ich znaleźć w każdym klubie parlamentarnym. W Koalicji Obywatelskiej, poza Donaldem Tuskiem, zidentyfikowaliśmy 10 takich osób. W partii Prawo i Sprawiedliwość było ich o jedną mniej – bez uwzględnienia dwóch posłów, którzy niedawno opuścili klub PiS (1, 2) – Janusza Kowalskiego i Łukasza Mejzy.

Wśród posłów Konfederacji etatu nie oferowało sześciu parlamentarzystów, w Polskim Stronnictwie Ludowym – czterech, a w Polsce 2050 – trzech. Kluby Lewicy oraz Centrum mają po jednym takim pośle.

Jeśli chodzi o koła poselskie (Razem, Konfederacji Korony Polskiej i Demokracja Bezpośrednia), to we wszystkich zatrudniano pracowników na podstawie umów o pracę. Warto jednak zwrócić uwagę na sprawozdanie Włodzimierza Skalika z Konfederacji Korony Polskiej, który przez cały rok wydał na ten cel niecałe 5 tys. zł.

Czy to zgodne z prawem?

Posłowie mają swobodę w zakresie zatrudniania pracowników (poza tym, że nie mogą zatrudniać członków rodziny) i ustalania wysokości ich wynagrodzeń. Ogranicza ich jedynie kwota ryczałtu na prowadzenie biura poselskiego. W ubiegłym roku wynosił on 23,3 tys. zł miesięcznie, a w tym roku wzrósł do 25 tys. zł.

Poza tym, jak każdego pracodawcę, posłów obowiązuje Kodeks pracy. W komentarzu dla „Rzeczpospolitej” biuro Donalda Tuska zapewniło, że „stwierdzenia, jakoby pan premier łamał kodeks pracy, są nieprawdziwe i bezpodstawne”.

Jak wyjaśniono, współpracownicy nie mają wyznaczonych godzin ani miejsca wykonywania pracy. Sami ustalają między sobą, kto będzie obecny w biurze w godzinach jego otwarcia. Mieli również samodzielnie zdecydować o zawarciu umów zlecenia, ponieważ równolegle są zatrudnieni na podstawie umów o pracę w innych miejscach.

Kiedy poseł powinien podpisać z pracownikiem umowę o pracę?

Mec. Rafał Kania z kancelarii SENDERO Tax & Legal przypominał na łamach „Rzeczpospolitej”:

Możliwe, że już wkrótce pracownicy, również ci zatrudnieni w biurach poselskich, będą mogli nieco łatwiej dochodzić swoich praw. 8 lipca wchodzi w życie reforma Państwowej Inspekcji Pracy. Jeżeli osoba faktycznie świadczy pracę w warunkach właściwych dla stosunku pracy, ale formalnie jest zatrudniona na umowę zlecenia, okręgowy inspektor pracy będzie mógł nakazać przekształcenie jej w umowę o pracę.

Niektórzy posłowie nie zatrudniają nikogo

Choć wydaje się, że biura poselskie prowadzą podobną działalność, ich wydatki na wynagrodzenia znacząco się różnią.

W naszym zestawieniu znalazło się czterech posłów, którzy w 2025 roku nie zatrudnili nikogo ani na umowę o pracę, ani na podstawie umów cywilnoprawnych. Byli to Paweł Masełko z KO, poseł niezrzeszony Łukasz Mejza oraz Ryszard Wilk i Grzegorz Płaczek, obaj z Konfederacji.

Nie oznacza to od razu, że biurem poselskim zajmują się sami. Posłowie mają prawo powierzyć prowadzenie go także społecznym współpracownikom wykonującym swoje zadania nieodpłatnie (przykładowo w przypadku Ryszarda Wilka jest ich aż 23).

Możliwe również, że obsługa części biur jest powierzana zewnętrznym firmom lub rozliczana w formule B2B. Mogą na to wskazywać wydatki wykazywane w kategorii „Inne”. Na przykład w przypadku Grzegorza Płaczka w 2025 roku było to ponad 192 tys. zł opisane w sprawozdaniu jako koszt obsługi administracyjnej biura.

Kto najlepiej płaci pracownikom na etacie?

Jak wynika z zestawienia przygotowanego przez portal JakGlosuja.pl, najwięcej na wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę w 2025 roku wydał Bogusław Wołoszański z KO – 206 566 zł.

Co ciekawe, na stronie Sejmu nie znajdziemy informacji o pracownikach jego biur poselskich, mimo że publikowanie takich danych jest obowiązkowe (s. 6).

Drugie miejsce zajął Adrian Zandberg z partii Razem. Według strony Sejmu w jego biurze pracuje pięć osób, a na ich wynagrodzenia poseł w 2025 roku przeznaczył 202 751 zł. Trzeci był Marek Suski z PiS z kwotą 198 868 zł, który zatrudnia dwoje pracowników.

Pewnych wskazówek można szukać w ogłoszeniach o pracę, choć pojawiają się one stosunkowo rzadko. W ubiegłym roku poseł Marcin Skonieczka poszukiwał dyrektora biura w Toruniu i oferował wynagrodzenie w wysokości od 6,7 do 8 tys. zł brutto miesięcznie.

„Chyba nie odbiega to, jeżeli jest to cały etat, od lubelskich realiów urzędniczych. To nie są wielkie pieniądze, bo nie mogą takie być” – mówiła z kolei jedna z pracownic w rozmowie z portalem Jawny Lublin.

Nie tylko wynagrodzenia. Kilometrówki, iPhone’y, puchary i rekwizyty

Sprawozdania posłów i posłanek od dłuższego czasu przyciągają uwagę mediów. Nie tylko z powodu wydatków na wynagrodzenia. Szeroko komentowano tzw. kilometrówki, czyli rozliczenia za przejazdy samochodem – własnym lub innym, do którego poseł ma tytuł prawny (§ 9 ust. 2 pkt 2).

Dziennikarze zwracali uwagę na posłów z okręgu warszawskiego (np. na Annę Marię Żukowską z Lewicy, Piotra Kandybę z KO czy Jarosława Krajewskiego z PiS), którzy (mimo że do Sejmu mają blisko) wydali na kilometrówki po ponad 30 tys. zł.

Kilometrówki wypominano również ministrom. Wiceminister cyfryzacji Michał Gramatyka z Polski 2050 czy minister nauki Marcin Kulasek z Lewicy rozliczyli w ramach kilometrówek po ponad 40 tys. zł, chociaż mają do dyspozycji służbowy samochód z kierowcą.

Jak opisywał portal Business Insider, posłowie z ryczałtu kupują do biur także drogie smartfony. Przemysław Czarnek w 2025 roku kupił dwa iPhone’y po 4499 zł każdy. Aleksandra Gajewska z KO wydała na telefon 6499 zł, a Iwona Ewa Arent kupiła trzy – za 1446,18 zł, 4672,71 zł i 4559 zł. Portal zwrócił uwagę także na ponad 24 tys. zł, które Stefan Krajewski przeznaczył na nagrody rzeczowe, puchary i rekwizyty.

Analiza w pigułce

Grupa kilkunastu osób na portalu X publikuje antyrządowe wpisy przed wyborami w Mołdawii. W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie pojawiają się konta, które popierają działania Izraela w strefie Gazy. W Kenii w czasie protestów przeciwko podwyżce podatków użytkownicy mediów społecznościowych oskarżają demonstrantów o prorosyjskie skłonności. 

Co łączy te wszystkie sprawy? Każda z nich była skoordynowaną kampanią wpływu, do której zaangażowano sztuczną inteligencję.

Także w Polsce przy pomocy generowanych obrazów i filmów można w krótkim czasie stworzyć kłamliwą kampanię na różne tematy społeczne. „Tak, chcę polexitu. Dość rządzenia Polską z Brukseli” – tak rzekomo pewna Polka namawiała na TikToku do polexitu. Podobnych wypowiedzi było więcej. Okazało się, że wszystkie stworzono z użyciem AI. 

Zgodnie z kwietniowym raportem opublikowanym przez NATO StratCom tego typu aktywności będzie tylko więcej, na co jako członkowie Sojuszu nie jesteśmy przygotowani.

Proste boty to przeżytek w świecie AI

Raport „Beyond Spam Bots: The Rise of AI-Powered Disinformation Machines and the Imperative for Strategic Response” opisuje, w jaki sposób generatywna sztuczna inteligencja może pomagać w realizacji skoordynowanych operacji dezinformacyjnych. Do tej pory w tego typu działaniach wykorzystywano np. spam boty, czyli profile w mediach społecznościowych, które udawały prawdziwych użytkowników i podawały fałszywe treści.

Zgodnie z raportem StratComu ten sposób organizowania akcji dezinformacyjnych dominował w latach 2016–2020 (s. 5). Jest on jednak obarczony kilkoma ograniczeniami:

• działania bazują na treściach typu „kopiuj–wklej”, co sprawia, że łatwo wykryć skoordynowane działanie,
• konta-boty mają mało wiarygodną przeszłość, w związku z czym można je szybko zdemaskować jako nieautentyczne,
• do operowania siatką botów o dużej skali potrzebne jest zaangażowanie grupy ludzi.

Te ograniczenia zostają zniwelowane poprzez użycie sztucznej inteligencji. Autorzy raportu zwracają uwagę, że AI umożliwia tworzenie treści bardziej przypominających publikacje prawdziwych użytkowników (s. 5). Programy wykorzystujące duże modele językowe są w stanie prowadzić profile w mediach społecznościowych w taki sposób, że trudno je odróżnić od prawdziwych kont. Wreszcie pozwalają zautomatyzować proces „produkcji fake newsów”, ponieważ ograniczają zaangażowanie osób kierujących tymi działaniami. 

Żaden model AI nie jest odporny na działanie dezinformatorów

Niezależnie, czy chodzi o narzędzie przygotowane przez takie firmy jak Google, Anthropic czy OpenAI czy też bierzemy pod uwagę modele typu open source w rodzaju Huihui AI, każdego z nich można użyć do tworzenia dezinformacji (s. 6). Amerykańscy giganci technologiczni w zasadach korzystania ze swoich modeli podkreślają, że nie mogą być one wykorzystywane do niecnych celów. Jednak, jak wykazała grupa badaczy z NATO StratCom, nie przeszkodziło to w wygenerowaniu fałszywych informacji czy toksycznych komentarzy z użyciem tych właśnie narzędzi.

Autorzy raportu sprawdzali także skuteczność różnych metod skłonienia czatu AI do współpracy. Bezpośrednia prośba o stworzenie jakiejś fałszywej treści miała jedynie 12 proc. skuteczności. Jednak już bardziej złożone podejście, wymagające zbudowania wielowątkowej konwersacji lub zmiany kontekstu pytania, podnosiło ten odsetek do 48 proc. (s. 16).

AI w każdym procesie dezinformacji

Sztuczna inteligencja ma nie tylko tworzyć nieprawdziwe historie czy generować realistyczne wizerunki atrakcyjnych kobiet namawiających do opuszczenia Unii Europejskiej. NATO StratCom wskazuje, że AI może być wykorzystana w każdym elemencie procesu tworzenia kampanii dezinformacyjnej: od namierzenia celów po ewaluację działań (s. 7). Zgodnie z raportem duże modele językowe mogą być użyte w operacji składającej się z pięciu faz:

• odkrywanie – znajdowanie słabych punktów, społeczności podatnych na dezinformację, analiza opinii dotyczących konkretnych zagadnień,
• tworzenie „bohaterów” – generowanie sztucznych bytów, które mają uwiarygadniać fałszywe przekazy (dzięki użyciu AI na bieżąco dostosowują się one do danej dyskusji i sytuacji),
• tworzenie fałszywych przekazów – generowanie nie tylko pojedynczych fake newsów, lecz także np. fałszywych cytatów,
• zamieszczanie – koordynowane działanie siatki botów, kontrowanie treści podważających fałszywy przekaz i tworzenie sztucznego ruchu, tak by wydawało się, że dany przekaz jest autentycznym przejawem myślenia określonej grupy,
• ewaluacja – ocenianie efektów, analiza kontrnarracji i dopasowywanie do nich fałszywego przekazu.

Jak AI pomaga tworzyć wiarygodnych „bohaterów”

Dzięki wykorzystaniu sztucznej inteligencji można już nie tylko stworzyć setkę kont i kierować nią tak, że będzie powtarzać po sobie te same wpisy lub zdjęcia. Elastyczność modeli w tworzeniu treści pozwala kreować wyspecjalizowane konta pomagające uwiarygadniać fałszywe informacje i moderować dyskusję, która wokół nich narasta.

NATO StratCom w ramach swojego eksperymentu stworzyć pięć rodzajów profili szerzących dezinformację (s. 9):

• „autorytet” – prezentujący się np. jako zatroskany ekspert, uwiarygadnia daną fałszywą informację,
• „wzmacniacz emocjonalny” – np. zatroskany rodzic czy pacjent, który wzmacnia emocjonalną część dezinformacji oraz sprawia, że jest łatwiejsza do zrozumienia i przyjęcia,
• „dawca rozwiązań” – osoba, która daje proste odpowiedzi na złożone pytania stawiane przez „autorytet”,
• „kontrolowany krytyk” – głos sprzeciwu, ale na tyle łatwy do skontrowania, aby nie zagroził narracji (może wygasić autentyczne przejawy krytyki),
• „nawrócony” – ktoś, kto kiedyś stał w opozycji do proponowanych rozwiązań, ale koniec końców dał się przekonać (może zachęcać osoby skłonne do zmiany zdania).

Tworzenie tego typu person to nie tylko zakładanie kolejnych kont, lecz także budowanie legendy. W tym pomaga tworzenie realistycznych obrazów. To kolejny obszar, w którym wydatnie pomaga sztuczna inteligencja. 

Jak opisało w maju 2025 roku DFR Lab, narzędzia do tworzenia „sztucznych ludzi” funkcjonują w sieci od dłuższego czasu, jak np. strona This Person Doesn’t Exist. Takie rozwiązanie miało jednak swoje wady, jak chociażby ograniczenia wynikające z bazowania na sieci generatywnej GAN. Sztuczna inteligencja oparta na modelach dyfuzyjnych stanowi kolejny krok w rozwoju i pozwala na tworzenie bardziej realistycznych obrazów.

Źródło: dfrlab.org, „The evolving role of AI-generated media in shaping disinformation campaigns”.

Jakie efekty może przynieść kampania przeprowadzona z użyciem AI?

Zespół NATO StratCom chciał sprawdzić poprzez swój eksperyment, jak łatwo jest zorganizować kampanię dezinformacyjną w sieci. Co istotne, platformy takie jak Facebook czy YouTube usunęły kilkadziesiąt procent fałszywych kont, które stworzyli specjaliści. Wykorzystanie AI znacząco utrudnia ich wykrywanie.

W ramach eksperymentu pierwszego dnia AI pomogło ustalić potencjalny cel, którym okazał się wątek na forum Reddit o nazwie r/HealthAnxiety. Grupa licząca ok. 120 tys. członków została wskazana jako mająca wysoki poziom niepewności, a w związku z tym – podatna na manipulację. Następnie sztuczna inteligencja pomogła wygenerować pięć kont dostosowanych do profilu psychologicznego użytkowników forum (s. 10).

Kolejne etapy przebiegały według opisanych wcześniej faz. Po rozpoznaniu i tworzeniu „bohaterów” przyszła pora na tworzenie fałszywych treści, publikowanych w momencie największego ruchu na platformie. Następnie dyskusję przeniesiono na inne platformy społecznościowe, a po dokonanej ewaluacji zmodyfikowano publikowane wiadomości.

By skutecznie się bronić, trzeba zmienić podejście

Pozostaje pytanie: Jak się bronić przed tym nowym zagrożeniem? W podsumowaniu raportu autorzy zwracają uwagę, że obecnie realizowana polityka członków Sojuszu jest „taktyczną odpowiedzią na strategiczny problem” (s. 12).

Koncentrowanie się na odpowiadaniu na treść dezinformacji zamiast na wzmacnianiu zaufania do instytucji jest zdaniem autorów raportu nieskuteczne. Ostatecznym celem państw adwersarzy jest w opinii NATO StratCom „degradacja struktury epistemicznej”, czyli sposobu, w jaki uznajemy jakieś wiadomości za prawdziwe.

Oprócz tego w rekomendacjach zawarto (s. 13):

• proaktywne budowanie odporności całego społeczeństwa na operacje dezinformacyjne,
• koordynację działań na poziomie instytucji rządowych, prywatnych firm (platform społecznościowych) i naukowców,
• wykorzystanie możliwości AI nie tylko w obronie przed dezinformacją, lecz także jako narzędzia ofensywnego.

Artykuł powstał w ramach grantu „Odporny senior – uczymy, jak nie dać się oszukać w sieci!”. Partner: Fundacja PZU.

Wchodzisz na Facebooka i widzisz kuszącą ofertę jakiegoś produktu, który jest w cenie dużo niższej, niż można by się spodziewać. Albo trafiasz na okazję, aby zgarnąć prezenty od znanych marek zupełnie za darmo. A może wyświetla ci się kusząca oferta – za obejrzenie krótkiego nagrania otrzymasz nagrodę pieniężną? Może też być tak, że do inwestycji lub wzięcia udziału w jakimś konkursie namawia cię – rzekomo – twój ulubiony piłkarz albo aktor. 

Oto drugi z naszych poradników dla seniorów. W pierwszym podzieliliśmy się sposobami na rozpoznanie materiałów AI na platformach społecznościowych.

1. Odpowiedz sobie na pytanie: czy ten profil jest wiarygodny? 

Konkursy i promocje znanych marek zawsze są ogłaszane na ich oficjalnych profilach w mediach społecznościowych, a także na oficjalnych stronach internetowych. Najprostszym sposobem na sprawdzenie, czy Biedronka daje okazję do wygrania bonu na zakupy lub czy Lidl wprowadził promocję trzeciego produktu gratis przy zakupie dwóch, jest odwiedzenie ich oficjalnych stron i kont w mediach społecznościowych. Oszuści często podszywają się pod znane marki, a fałszywe posty o promocjach czy konkursach na pierwszy rzut oka trudno odróżnić od prawdziwych.

Po czym poznać profil marki lub znanej osoby, któremu możemy zaufać? Jeśli konto jest naprawdę oficjalne, obok nazwy powinien widnieć błękitny znaczek, taki jak przy nazwie Lidl Polska na zrzucie ekranu poniżej. 

Warto też zwracać uwagę na nazwę widniejącą w adresie URL. W przypadku autentycznego profilu Lidla na Facebooku mamy: www.facebook.com/lidlpolska, a Biedronki: www.facebook.com/BiedronkaCodziennie. Profile podszywające się pod znane marki już takiego adresu nie uzyskają. W przypadku kont na platformach społecznościowych warto spojrzeć także na datę i sprawdzić, kiedy zostały założone (wiele fałszywych kont powstaje krótko przed wypuszczeniem scamu).

Pewną metodą jest także wejście na stronę internetową danej marki z poziomu wyszukiwarki internetowej (np. Lidl.pl, Biedronka.pl) i skorzystanie z dostępnych tam linków do profili na platformach społecznościowych. Wtedy nie będziemy mieli wątpliwości, że są one oficjalne.

2. Sprawdź zawartość profilu

Możemy też prześledzić dotychczasową aktywność konta, które udostępniło ofertę lub informację o akcji i wzbudziło tym nasze zainteresowanie. Warto zwrócić uwagę np. jakich grafik używa w swoich postach. Oszuści mogą stworzyć profil imitujący oficjalne konto, ale np. dodawać zdjęcia, które do danej marki nie pasują. Tak, jak na przykładzie poniżej: zdjęcie w tle pasuje do Biedronki, ale profilowe już nie. Uwagę przykuwa też mała liczba osób obserwujących.

Możemy też zapisać jedno ze zdjęć udostępnionych przez podejrzany profil i przy pomocy wyszukiwania obrazem sprawdzić, czy gdzieś się wcześniej pojawiło. Oszuści często wykorzystują zdjęcia z innych stron i profili lub tworzą je przy użyciu sztucznej inteligencji (AI). Drugą opcją jest więc wykorzystanie jednego z narzędzi do sprawdzenia, czy nie zostało ono wygenerowane przez AI, np. Hive.

Na profilach stworzonych przez potencjalnych oszustów warto prześledzić także komentarze pod postami. Mogą się tam pojawić ostrzeżenia od innych internautów – to cenne wskazówki, których administratorzy (oszuści) jeszcze nie zdążyli usunąć. Niewykluczone, że znajdziemy tam również automatyczne komentarze od administratorów, które nie pasują do treści, na które odpowiadają – tak, jak na przykładzie poniżej.

Warto też uważnie przeczytać treści postów, bo możemy znaleźć w nich błędy ortograficzne, interpunkcyjne czy stylistyczne. Mogą też charakteryzować się emocjonalnym językiem, a także clickbaitową formą, zachęcającą nie tylko do wchodzenia na daną stronę, lecz także do udostępnienia jej w swoich profilach, pisania komentarzy lub zapraszania do polubienia i udostępniania swoich znajomych. A możliwe, że będziemy przekonywani do wykonania wszystkich tych działań.

3. Upewnij się, że osoba, której wizerunek wykorzystano, o tym wie

Do oszustw internetowych bardzo często wykorzystywane są wizerunki znanych osób ze świata kultury, sportu czy polityki (np. 1, 2, 3). W dzisiejszych czasach wygenerowanie fałszywego zdjęcia czy nagrania osoby publicznej niestety nie jest skomplikowane. Można też ukraść prawdziwe zdjęcie – na przykład spośród fotografii udostępnianych przez gwiazdę lub media. W Demagogu sprawdzaliśmy już scamy z wykorzystaniem wizerunku Roberta Lewandowskiego czy prezydenta Karola Nawrockiego. 

Piłkarz miał rzekomo zachęcać do gry w kasynie online. Oszuści twierdzili, że po wpłaceniu 1 zł można odebrać 8 tys. zł lub więcej. Jak zweryfikować, czy Lewandowski bierze udział w jakiejś akcji promocyjnej? Podobnie jak w przypadku akcji znanych marek: odwiedzić jego oficjalne kanały w mediach społecznościowych. Jeśli nie znajdziemy w nich informacji o współpracy z daną marką czy miejscem, to nie wierzmy, że pomimo tego piłkarz wyraził zgodę na promowanie czegokolwiek. 

Nie zawsze oszuści posługują się wizerunkiem kogoś znanego, bo potrafią również stworzyć fałszywe postacie zadowolonych klientek. W Demagogu opisywaliśmy np. ofertę plastrów na odchudzanie. Dzięki nim kobiety miały przechodzić metamorfozy, a rzekomym dowodem na to były publikowane nagrania. Problem jednak w tym, że nie były one prawdziwe: nagrania wygenerowano za pomocą AI. Z kolei strona, która oferowała plastry, była miejscem stworzonym do wyłudzania m.in. danych osobowych.

4. Nie ufaj nikomu

Chociaż nagłówek powyżej może wydać się przesadzony, to zasada ograniczonego zaufania powinna nam towarzyszyć na co dzień. Bo nawet jeśli ktoś podaje się za znaną nam osobę, może się okazać kimś obcym, kto chce nas okraść. Dobrym przykładem tego są oszustwa także poza siecią, które wciąż niestety mają miejsce. Chodzi o tzw. metody „na wnuczka” czy „na policjanta”. Osoby chcące wyłudzić od nas pieniądze podają się też np. za pracowników banków czy innych instytucji.

Na przykład dzwoniący podaje się za policjanta i informuje seniorkę, że jej wnuk spowodował wypadek. Babcia musi zapłacić, aby młody człowiek uniknął konsekwencji. Do takiej sytuacji doszło w tym roku w Szubinie. Na szczęście 80-latka wykazała się czujnością i sprawa zakończyła się schwytaniem oszusta.

I my musimy taką czujność wykazywać na co dzień. W obecnych czasach jesteśmy zalewani informacjami, wiadomościami, telefonami, linkami. Najlepiej więc przyjąć postawę sceptyka, a w razie wątpliwości kontaktować się z bliskimi lub szukać wiedzy na stronach takich jak nasza.

5. Reaguj z głową

Jeśli mamy chociaż najmniejsze wątpliwości co do tego, czy dana oferta jest bezpieczna, warto przede wszystkim:

• nie klikać w linki, nie podawać dalej, nie lajkować,
• ostrzec w wiadomości prywatnej znajomego, który przesłał nam tę ofertę,
• zgłosić nam podejrzaną ofertę do weryfikacji poprzez formularze dostępne na naszej stronie.

Naukowcy z amerykańskiej Narodowej Agencji ds. Oceanów i Atmosfery (NOAA) prognozują 82-proc. prawdopodobieństwo, że w ciągu następnych kilku tygodni rozpocznie się zjawisko klimatyczne znane jako El Niño. Okresowy wzrost temperatury w okolicach Pacyfiku potrafi wpłynąć na pogodę na całym świecie, a jak przewidują badacze, w tym roku skutki mogą być wyjątkowo silne.

Takie zjawiska są częstymi wątkami dezinformacji klimatycznej – od treści wykorzystujących cykliczne wahania temperatur jako wytłumaczenie namacalnych skutków antropogenicznej zmiany klimatu po teorie spiskowe o broni pogodowej (np. 1, 2, 3). Kluczową rolę odgrywają tu niezrozumienie obserwowanych procesów oraz – w skrajnych przypadkach – manipulacja wnioskami naukowców, aby dopasować fakty do konkretnego światopoglądu.

Czym jest El Niño?

El Niño to naturalne zjawisko klimatyczne występujące mniej więcej co dwa do siedmiu lat. Jest związane z okresowym ocieplaniem się powierzchniowych wód środkowej i wschodniej części tropikalnego Oceanu Spokojnego. Jest częścią szerszego cyklu znanego jako El Niño–Oscylacja Południowa (ENSO), który wpływa na cyrkulację atmosferyczną (a w konsekwencji na pogodę) na całym świecie.

Skutki oddziaływania El Niño różnią się w zależności od regionu. W niektórych częściach globu może ono zwiększać ryzyko susz i pożarów, w innych – prowadzić do intensywnych opadów i powodzi. Wpływ ENSO na pogodę w Europie jest słabszy niż w regionie Pacyfiku. Jak przekazał nam Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW), w Polsce za jego sprawą możemy potencjalnie doświadczyć długiej suszy przeplatanej lokalnymi opadami o nawalnym charakterze.

Tegoroczne El Niño może być szczególnie silne. Jak czytamy w prognozie Severe Weather Europe:

Naturalny wzrost temperatury nie znaczy, że nie ma zmiany klimatu

Przy okazji poprzednich silnych El Niño w mediach publikowano artykuły, których autorzy przekonywali, że zjawisko to jest odpowiedzialne za globalny wzrost średnich temperatur.

Poprosiliśmy ekspertów z IMGW, aby odnieśli się do takich medialnych teorii:

Takie artykuły wybiórczo przedstawiają fakty. El Niño rzeczywiście wpływa na średnią temperaturę globu, jednak jego oddziaływanie ma charakter przejściowy. Globalne ocieplenie obserwowane od dziesięcioleci jest natomiast trendem długoterminowym, widocznym niezależnie od naturalnych wahań klimatycznych.

Broń pogodowa i inne teorie spiskowe

El Niño jest wiązane również ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia ekstremalnych zdarzeń pogodowych w wielu regionach świata:

Jak wielokrotnie opisywaliśmy (np. 1, 2, 3), powodziom i innym katastrofom naturalnym często towarzyszą teorie spiskowe o programie HAARP i innych rzekomych broniach pogodowych. Zwolennicy takich teorii twierdzą, że ekstremalne zjawiska atmosferyczne są celowo wywoływane przez rządy lub tajne organizacje. Nie przedstawiają oni jednak wiarygodnych dowodów potwierdzających te teorie (1, 2, 3).

Jak się chronić przed manipulacją?

Gdy jest się świadomym nadchodzącego zjawiska, warto zwracać uwagę na treści negujące antropogeniczne przyczyny zmiany klimatu oraz na alarmistyczne przekazy o manipulacji pogodą. Z perspektywy odbiorcy kluczowe staje się sprawdzanie, czy napotkane informacje rzeczywiście są oparte na nauce. Z perspektywy dziennikarzy i edukatorów ważne jest unikanie uproszczeń, które mogą prowadzić do błędnych wniosków. Dezinformacja klimatyczna jest najskuteczniejsza, gdy opiera się na mieszaniu faktów z półprawdami oraz na posługiwaniu się pojedynczymi zjawiskami wyjętymi z ich szerszego kontekstu.

Publikacja została opracowana w ramach projektu Prebunking at Scale przy wsparciu European Fact-Checking Standards Network.

Z niedawnego badania przeprowadzonego przez CBOS wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat zaufanie Polaków do większości instytucji spadło. Nieco mniej osób ufa wojsku, policji, władzom lokalnym i urzędnikom publicznym. Znacząco obniżyło się zaufanie do NATO i Unii Europejskiej. Wzrosła nieufność do sądów, parlamentu, rządu, partii i mediów. 

W „Obiektywie” zajmujemy się dezinformacją – opisujemy zjawiska i zwracamy uwagę na ich kontekst. Brak zaufania do systemu to istotny kontekst dezinformacji. Wspomniano o tym choćby w raporcie przygotowanym przez Alliance4Europe, podsumowującym ostatnie wybory w Polsce. Obce ingerencje w polską przestrzeń informacyjną niejednokrotnie polegały na podważaniu głosu mediów, państwa i organizacji międzynarodowych.

Motywem przewodnim naszych najnowszych artykułów jest hasło „Poza systemem”. Z bliska przyjrzeliśmy się temu, jak Chiny i Rosja proponują groźne rozwiązania alternatywne wobec demokracji, a internetowi sprzedawcy i prywatne laboratoria odciągają ludzi od medycyny opartej na dowodach. Opowiedzieliśmy też o możliwym remedium na brak zaufania do tego, co widzimy w świecie cyfrowym.

„Obiektyw” patrzy na medycynę poza systemem

W poprzednim wydaniu „Obiektywu” opisaliśmy, jak Tadeusz Oleszczuk, lekarz popularny w internecie, podaje w swojej książce dokładne schematy dawkowania silnych leków przeciwpasożytniczych. Rozmawialiśmy również z jego byłą pacjentką, która opowiedziała, jak dr Oleszczuk zlecił jej zbadanie „onkopierwiastków”.

Pokazujemy też, jak w serwisach społecznościowych i w popularnych sklepach internetowych handluje się środkami przeciwpasożytniczymi o przeznaczeniu weterynaryjnym. Mimo braku dostatecznych naukowych dowodów, które potwierdzałyby taką tezę, handlarze przekonują, że takie środki mogą wyleczyć najpoważniejsze przypadki nowotworów.

Sprawdź nowy numer Obiektywu

Analizy „Obiektywu” o chińskich i rosyjskich wpływach

W dwóch analizach opisaliśmy, jak rosyjski przekaz trafia do polskich odbiorców przez Telegram – opisaliśmy wzajemne powiązania kanałów działających na tej platformie i narracje, które są rozpowszechniane za ich pośrednictwem. Teraz naszą uwagę przenieśliśmy na serwis X, w którym od lat działają konta szerzące przekaz zbieżny z celami Kremla. 

Staraliśmy się przedstawić w tych tekstach własne spostrzeżenia, najlepszą dostępną wiedzę i głosy ekspertów. Wszystko po to, by ułatwić odróżnianie uczciwej dyskusji o problemach systemu od zagranicznych prób jego niszczenia i zastępowania obcymi rozwiązaniami.

Nowy „Obiektyw” i możliwe rozwiązanie problemu deepfake’ów

Sztuczna inteligencja może służyć dezinformacji, co pokazaliśmy już w artykule „Fałsz na zamówienie, czyli kłamliwe chatboty krok po kroku”. Przejawem tego problemu są deepfaki, których ofiarami stają się politycy, aktywiści i autorytety. Ich wizerunek bywa wykorzystywany przez nieokreślone podmioty do podburzania ludzi i pogłębiania podziałów.

W nowym wydaniu „Obiektywu” wyjaśniamy, jak zabezpieczyć się przed deepfake’ami oraz manipulacją i przerabianiem nagrań dzięki nałożeniu fizycznego znaku wodnego na nagrywaną scenę. Tę metodę opracowali uczeni z Cornell University – mieliśmy przyjemność z nimi porozmawiać i poznać interesujące materiały, które nam przekazali.

Pełne wydanie „Obiektywu” jest już dostępne, sprawdź!

W przeszłości opisywaliśmy, jak w ramach operacji Doppelgänger rosyjskie podmioty podszywają się pod polskie i zagraniczne media, takie jak portal tygodnika „Polityka”, Polskie Radio, „Le Monde” czy FOX News. Obecnie od miesięcy obserwujemy przypadki podszywania się pod różne organizacje i osoby. Część z nich działa w Polsce na rzecz Ukrainy i Ukraińców.

W tej analizie wskazujemy, z jakich metod korzystają oszuści, które tematy wykorzystują, oraz jakie są ich cele. Podpowiadamy także, jak nie paść ich ofiarą.

Jakie metody stosują oszuści?

Do wprowadzenia odbiorcy w błąd oszuści wykorzystują zarówno metody bardziej konwencjonalne, jak i nowe technologie. Do tej pierwszej kategorii można zaliczyć podrabianie dokumentów (np. 1, 2).

To właśnie ten sposób zastosowano w czerwcu 2025 roku, gdy media społecznościowe obiegło zdjęcie pisma warszawskiego Urzędu Miasta. Wynikało z niego, że w związku z dużą liczbą przestępstw, którą popełniają Ukraińcy, władze stolicy nakazały zatrudnić w komisariatach policji tłumaczy języka ukraińskiego. Co więcej, pierwszeństwo w rekrutacji mieli rzekomo uchodźcy z Ukrainy. 

W rzeczywistości dokument został spreparowany, co potwierdzili zarówno przedstawiciele miasta, jak i stołecznej policji.

⚠️Ważna wiadomość ⚠️

W przestrzeni publicznej pojawiły się nieprawdziwe informacje, a ich źródłem jest sfałszowane pismo, które rzekomo miało zostać przesłane ze Stołecznego Centrum Bezpieczeństwa @warszawa do jednostek Policji. W rzeczywistości nic takiego nie miało miejsca. W… pic.twitter.com/VtbXwDeEJ3

— Policja Warszawa (@Policja_KSP) June 10, 2025

Podobny schemat zastosowały osoby, które trzy miesiące temu podszyły się pod prezeskę fundacji „Ukraiński Dom”. Z fałszywych adresów mailowych przypominających oryginalne wysłano dokumenty z podrobionymi podpisami. Pisma, w których żądano wsparcia finansowego, trafiły m.in. do samorządowców i marszałka Sejmu. 

Nie tylko podrobione dokumenty, lecz także wiadomości

Fałszywe adresy mailowe wykorzystano także w kwietniu tego roku, gdy do różnych szkół w całym kraju trafiła propozycja „wycieczki do Lwowa szlakami Bandery”, rzekomo rozesłana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. 

Wiadomość rekomendującą wyjazd wysłano z adresu mailowego w domenie „@gmail.com”. Tymczasem przedstawiciele ministerstwa wskazali, że resort posługuje się wyłącznie adresami w domenie „@men.gov.pl”. Poinformowali, że wiadomość jest fałszywa, a jej nadawca podszywał się pod jednego z urzędników.

Z innym przypadkiem rozsyłania fałszywych wiadomości mieliśmy do czynienia, gdy w zeszłym roku oszuści skopiowali konto Marii Andruchiw, wiceprezeski Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego „Polska – Ukraina”. Następnie posłużyli się podrobionym profilem i grozili w prywatnej wiadomości Rafałowi Bucy – członkowi Młodzieży Wszechpolskiej.

Fałszywe profile prowokują internautów 

Fałszywe konta są wykorzystywane także do publikowania treści wytworzonych przy użyciu sztucznej inteligencji (AI). I tak na początku maja profil o nazwie Związek Ukraińców w Polsce – Kraków opublikował wpis, w którym poinformowano o przygotowaniach do Dnia Wyszywanki. Zachęcano w nim do wsparcia finansowego – napisano: „Ukraińcy już wiele dali Krakowowi, płacą podatki i wspierają rozwój miasta”.

Okazało się, że konto nie jest zarządzane przez prawdziwy krakowski oddział Związku Ukraińców w Polsce. Strona powstała 16 kwietnia, czyli niecały miesiąc przed publikacją posta. Jej autorzy najprawdopodobniej zapłacili za pozyskanie obserwujących kont. Dodatkowo do wpisu dołączyli zdjęcie wygenerowane przez sztuczną inteligencję.

Wpis z profilu podszywającego się pod Związek Ukraińców w Polsce. Źródło: Facebook.com

Warto dodać, że podobną informację opublikował fałszywy profil krakowskiej Straży Miejskiej. Także w tym przypadku powstał on kilka dni wcześniej. Grafika dołączona do posta zachęcała, aby „powstrzymać się od zwracania uwagi obywatelom Ukrainy w związku z zaśmiecaniem przestrzeni publicznej” i „zachować szacunek wobec uczestników wydarzenia, niezależnie od ich zachowania”.

Znane osoby padają ofiarami deepfake’ów

Wspomniany fałszywy profil krakowskiego oddziału Związku Ukraińców w Polsce opublikował także film, w którym Aleksander Miszalski miał składać życzenia Ukraińcom z okazji Dnia Wyszywanki. Równocześnie przepraszał ich za zniesienie niektórych świadczeń dla tej grupy, takich jak darmowa komunikacja czy wsparcie mieszkaniowe.

W przeszłości w podobny sposób wygenerowano inne nagrania wprowadzające w błąd, np. filmy przedstawiające ukraińską aktywistkę wypowiadającą się negatywnie o Polakach czy prezesa Związku Ukraińców w Polsce, który rzekomo negował odpowiedzialność Ukraińców za zbrodnię wołyńską.

Co jest celem oszustów?

Część fałszywych wpisów, które zaprezentowaliśmy, przedstawia obywateli Ukrainy jako uprzywilejowanych, groźnych czy roszczeniowych. Zgodnie z tym przekazem Ukraińcy oczekują lepszego traktowania, a równocześnie uznają, że Polacy mają obowiązek ich wspierać.

Inne z omówionych treści odwołują się do trudnych wydarzeń z polsko-ukraińskiej historii, takich jak zbrodnia wołyńska. Przekonuje się w nich, że Ukraińcy zawiesili zgodę na ekshumację ofiar tej tragedii, a ich przedstawiciele w Polsce negują udział swojego narodu w tym wydarzeniu.

Każdy z nas może samodzielnie weryfikować prawdziwość profilów

Fakt, że motyw opisywanych działań się powtarza, sugeruje, że podobne incydenty będą miały miejsce w przyszłości. Dobrze więc wiedzieć, w jaki sposób można zweryfikować wiarygodność konta w mediach społecznościowych. 

Aby to zrobić, warto kierować się kilkoma prostymi wskazówkami. Przydatna w ocenie profilu jest obserwacja języka i tonu wypowiedzi stosowanego we wpisach: błędy językowe i emocjonalny ton mogą świadczyć o tym, że mamy do czynienia z fałszywym profilem. 

Dodatkowo na Facebooku można sprawdzić, od kiedy profil istnieje, czy zmieniano jego nazwę oraz w jakich krajach znajdują się jego administratorzy. Aby to zrobić, należy sprawdzić sekcje „Informacje” i „Transparentność strony”. Konta z bardzo krótką historią lub z niejasnymi informacjami powinny automatycznie wzbudzać czujność. 

Warto także wyszukać oficjalną stronę internetową organizacji, której profil sprawdzamy. Najczęściej to właśnie tam znajdują się podlinkowane konta w serwisach społecznościowych. 

Obserwuj swoje emocje

Warto pamiętać, że treści wzbudzające w nas silne emocje, np. gniew czy oburzenie, mogą sprawić, że w niektórych przypadkach odsuwamy na bok krytyczne myślenie i tracimy zdolność do racjonalnej oceny treści.

Warto obserwować swoje emocje i być świadomym, jak wpływają na nas treści, które czytamy w internecie. Więcej o tych zagadnieniach przeczytasz w innej naszej analizie.

Paulina Heninnig-Kloska, ministra klimatu i środowiska, zapowiedziała, że wkrótce systemem kaucyjnym zostaną objęte tzw. małpki. – To kwestia tego kiedy, a nie czy – stwierdziła w rozmowie z RMF 27 maja. 

Fakt, że przy zakupie alkoholu w małych butelkach nie jest pobierana kaucja, bywa jednym z argumentów osób, które krytykują sposób wdrożenia systemu.

Ale to nie jedyny zarzut, z którym mierzy się resort klimatu. Według sondażu pracowni IBRIS przeprowadzonego dla „Rzeczpospolitej” w marcu tego roku, ponad połowa Polaków źle ocenia funkcjonowanie mechanizmu zwrotu opakowań, a mniej niż połowa z niego korzysta. 

Inne badanie wskazywało, że korzystających może być więcej (62 proc.), lecz pokazało także liczne zgłaszane kłopoty. Respondenci wskazywali, że najbardziej zniechęca ich brak punktów zwrotu w najbliższej okolicy, brak miejsca w domu do przechowywania pustych opakowań oraz niedziałające automaty do zwrotu puszek i butelek. 

Dziennikarze do listy problemów dopisywali nieefektywność recyklingu, skargi konsumentów do UOKiK czy ryzyko wzrostu opłat za wywóz śmieci. Również politycy Konfederacji podnoszą, że system działa wadliwie i wzywają do jego zniesienia. „Zrobiliście z Polaków śmieciarzy” – wskazywali wielokrotnie. 

Niedawno zaczęli natomiast przekonywać, że system kaucyjny to nowa karuzela VAT-owska. Dość szeroko rozpowszechniły się wpisy Pawła Usiądka, według którego „prawnicy i eksperci od prawa podatkowego biją na alarm”, bo system kaucyjny jest tak skonstruowany, że umożliwia przedsiębiorcom oszustwa i naraża budżet państwa na straty.

Karuzela VAT. Na czym polega?

Retoryczne porównanie, które zastosował Usiądek, odwołuje się do historii wielomilionowych oszustw, o których co jakiś czas donoszą media. Karuzela VAT to rodzaj przestępstwa gospodarczego, który opiera się na międzynarodowej współpracy firm. Polega ono na obrocie towarami w taki sposób, aby umożliwić wyłudzenie zwrotu podatku VAT od państwa. 

Oszuści wykorzystują fakt, że transakcje między krajami Unii Europejskiej odbywają się bez naliczania podatku VAT. Krążenie – jak na karuzeli – towarów między firmami i państwami pozwala natomiast zataić im fakt, że nie zapłacili podatku lub nie mają rzeczywistej podstawy do żądania zwrotu.

Trzy scenariusze dla oszustów kaucyjnych

Prawników i ekspertów, którzy porównali system kaucyjny do karuzeli VAT, Paweł Usiądek sobie nie wymyślił. Rzeczywiście w kwietniu doradca podatkowy Wojciech Śliż i adwokat Sławomir Wnuczek opublikowali dwa artykuły wskazujące na ryzyka, które ich zdaniem wynikają z luk w przepisach dotyczących systemu kaucyjnego.

Na portalu Business Insider ukazał się ich tekst pt. „Kaucja jak VAT? Miliardy mogą wyciekać z systemu, zanim ktokolwiek to zauważy”. Na łamach „Dziennika Gazety Prawnej” powtórzyli swoje obawy w artykule „System kaucyjny jest odporny. Na uczciwych”.

W obu tekstach Śliż i Wnuczek ostrzegają, że w polskim systemie kaucyjnym są poważne luki strukturalne przypominające właśnie te, które przez lata ułatwiały wyłudzenia zwrotu podatku VAT.

W artykułach zrelacjonowano trzy ewentualne scenariusze: 

• fałszywe oświadczenia o planowanym eksporcie, przez które kaucja w ogóle nie trafia do systemu,
• wprowadzenie produktu do systemu krajowego, ale później jego rzekomy eksport, co staje się podstawą do żądania zwrotu kaucji,
• zorganizowanie karuzel kaucyjnych wykorzystujących powyższe luki w prawie oraz mechanizmy znane z karuzeli VAT.

Ministerstwo wyjaśnia, jak działa obieg kaucji w systemie

Resort klimatu przekonuje, że w interesie wszystkich stron tworzących system jest jego szczelność i transparentność. „Porównania do »karuzel VAT-owskich « są nieadekwatne” – zaznaczono w komunikacie ministerstwa.

Jak tłumaczy resort, formy oszustw opisywane w mediach byłyby nie tylko próbą łamania prawa. Część z nich jest po prostu niemożliwa w świetle obowiązujących przepisów. 

Jeśli chodzi o pierwszy scenariusz, ministerstwo tłumaczy, że w przypadku produkcji na eksport nie są stosowane przepisy dotyczące kaucji, a więc nie oznakowuje się opakowań znakiem kaucji ani nie pobiera się jej od hurtownika. 

W przypadku pozostałych scenariuszy resort zastrzega natomiast, że w przepisach dotyczących systemu kaucyjnego nie istnieje żadna podstawa prawna do żądania zwrotu wstecznego. 

Groźne milczenie ustawodawcy. Mamy komentarz prawników

Wojciech Śliż i Sławomir Wnuczek w komentarzu dla Demagoga zwracają uwagę, że choć Ministerstwo Klimatu i Środowiska słusznie zauważa brak formalnych podstaw do „zwrotu wstecznego” kaucji w przypadku eksportu, to właśnie ten brak regulacji stanowi istotę problemu.

Według prawników milczenie ustawodawcy otwiera przestrzeń do tworzenia „kontraktowych, pozasystemowych rozliczeń ekonomicznych”. Uczestnicy rynku, pod presją biznesową, mogą wypracować własne zasady zwrotu kaucji za towary wywożone za granicę, które pozostaną poza ustawowym modelem kontroli.

Dlatego Śliż i Wnuczek dostrzegają tu analogię do mechanizmów znanych z karuzel VAT. Ryzyko to wynika z połączenia trzech czynników: 

• wieloetapowego łańcucha dostaw, 
• faktu, że deklaracja eksportowa pojawia się dopiero na samym końcu obrotu, 
• ograniczonych możliwości weryfikacji rzeczywistego przepływu towarów przez podmioty na wcześniejszych etapach.

Resort klimatu powtarza: „Eksport albo kaucja”

Dopytywaliśmy ministerstwo o hipotezę prawników. Różnica zdań między stanowiskiem resortu a uwagami prawników nie jest przecież sporem o stan faktyczny. Śliż i Wnuczek zwrócili uwagę na hipotetyczną sytuację – co się stanie, gdy firmy zaczną między sobą rozliczać zwroty kaucji? Ministerialni urzędnicy przekonują, że takie rozwiązanie jest niemożliwe oraz nikomu by się nie opłacało. 

Wydział prasowy resortu klimatu odesłał nas do nowego komunikatu na swojej stronie. Powtórzono w nim w dużej części treść poprzedniego, ale rozwinięto kwestię procedury zwrotu wstecznego kaucji po eksporcie towarów. Przede wszystkim podkreśla się: albo eksport, albo kaucja.

Artykuł powstał w ramach współpracy z Fundacją SmogLab. Naszym wspólnym celem jest zapewnienie dostępu do rzetelnej informacji na temat jakości powietrza, zmiany klimatu, ochrony środowiska oraz ochrony zdrowia w Polsce i na świecie. Fundacja SmogLab nie ingeruje w treść materiałów publikowanych w ramach tej współpracy.

Od 2024 roku w Warszawie obowiązuje strefa czystego transportu (SCT). Stolica Polski dołączyła wówczas do szerokiego grona europejskich miast z obszarami, do których mogą wjechać tylko samochody spełniające określone normy emisji spalin.

W tym roku taka strefa pojawiła się także w Krakowie. Jest większa niż warszawska, a więcej na jej temat przeczytasz w naszej analizie i artykule stworzonym przez Smoglab. Choć obowiązek jej stworzenia wynikał z przepisów i norm dotyczących jakości powietrza, to sposób wprowadzenia strefy wywołał niezadowolenie mieszkańców miasta. Zgodnie z sondażem OGB kwestia SCT była jedną z motywacji dla nieco ponad ¼ wyborców, którzy wzięli udział w referendum w sprawie odwołania prezydenta miasta.

Pora na Śląsk

Od 29 czerwca tego roku centralna część Katowic będzie dostępna tylko dla samochodów, które spełniają normy emisji. Będą to co najmniej Euro 3 dla aut benzynowych (lub wyprodukowanych po 2000 roku) i co najmniej Euro 5 dla aut z silnikiem Diesla (lub wyprodukowanych po 2009 roku). Planowo od 2034 roku normy zostaną podniesione odpowiednio do Euro 4 i Euro 6.

Dla mieszkańców Katowic przewidziano wyjątek – przez pierwsze trzy lata obowiązywania SCT mogą oni wjechać do strefy samochodem z silnikiem Diesla spełniającym normę Euro 4.

Ustawa stawia wymóg, ale miasto decyduje o rozmiarze strefy

Pomiary w tej kwestii prowadzi Główny Inspektorat Sanitarny, o czym więcej przeczytasz w innej naszej analizie. Zgodnie z raportem za 2024 rok w aglomeracji górnośląskiej, której częścią są Katowice, normy zostały przekroczone (s. 115). Raport za 2025 rok, opublikowany w kwietniu tego roku, nie wskazuje, aby przekroczenia się utrzymały. Na ten fakt zwrócił uwagę Paweł Usiądek, polityk krytykujący SCT.

Strefa powstaje, ponieważ norma została przekroczona, a zgodnie z ustawą można ją znieść dopiero, gdy normy nie są przekraczane przez trzy lata z rzędu (art. 1 pkt 7). To znaczy, że wynik monitoringu z 2025 roku jest dopiero pierwszym z trzech potrzebnych.

Władze miasta potwierdzają, że w 2025 roku odczyty dotyczące jakości powietrza były niższe niż w poprzednich latach. Ich zdaniem wynika to z nowej lokalizacji stacji pomiarowej GIOŚ. Uprzednio stała ona przy autostradzie. W wyjaśnieniu czytamy jednak, że wymóg wprowadzenia strefy wynika z przepisów i przekroczenia norm w 2024 roku.

Ministrefa i jej przyszłość

Nie zapominajmy, że w całej sprawie chodzi o zdrowie mieszkańców – wskazuje Polski Alarm Smogowy, który ocenił decyzje miasta jako „wydmuszkę”. A wśród Katowiczan, co pokazuje sondaż opisany przez Smoglab, pomysł wprowadzenia strefy został przyjęty przychylnie: 55 proc. osób poparło ograniczenia dla samochodów, które najbardziej zanieczyszczają powietrze.

To kontrastuje z postawą Krakowian, którą opisaliśmy na początku artykułu. W mieście doszło nawet do aktów zamazywania lub kradzieży znaków informujących o wjeździe do SCT (1, 2, 3). Zajmują się tym tzw. blade runnerzy, o których pisaliśmy w innej analizie. W Katowicach taki ruch też się pojawił, ale profil nie cieszy się popularnością i od marca pozostaje nieaktywny.

W maju 2026 roku opinię publiczną obiegła informacja o ognisku hantawirusa na statku ekspedycyjnym MV Hondius. Podtyp Andes wykryty na pokładzie wywołał natychmiastową reakcję międzynarodowych służb sanitarnych i ewakuację części pasażerów na Teneryfę.

Podczas briefingu prasowego 22 maja 2026 roku główny inspektor sanitarny dr n. med. Paweł Grzesiowski podkreślił, że wirus ma bardzo niski potencjał wywoływania zakażeń na masową skalę. Zarówno Światowa Organizacja Zdrowia, jak i Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób uznają ryzyko epidemiczne dla ogólnej populacji za bardzo niskie. Podczas tej samej konferencji została przekazana informacja o wykryciu łącznie 12 przypadków zakażenia, w tym trzech przypadków śmiertelnych.

Nie powstrzymało to pojawienia się teorii spiskowych, które zyskały popularność w mediach społecznościowych. Część z nich pojawiła się na platformie TikTok, którą monitorujemy w ramach globalnego programu factcheckingowego.

Influencer na pokładzie był aktorem kryzysowym? To inna osoba

Jednym z pasażerów uwięzionych na statku ekspedycyjnym był amerykański influencer podróżniczy – Jake Rosmarin. Relacjonował on swoją podróż zarówno przed wybuchem epidemii (1, 2, 3), jak i w jej trakcie (1, 2). Obecnie odbywa kwarantannę w Narodowym Ośrodku Kwarantanny na Uniwersytecie w Nebrasce.

Na TikToku (1, 2, 3) i Facebooku pojawiła się teoria spiskowa wskazująca na podobieństwo influencera do rzekomego aktora kryzysowego z czasów COVID-19. Na samym TikToku teoria uzyskała co najmniej 900 tys. wyświetleń.

Źródło: Tiktok.com, 15.05.2026

Po lewej stronie widzimy kadr z filmu influencera, nagranego na pokładzie statku i opublikowanego 4 maja. Natomiast kadr po prawej stronie pochodzi z wywiadu BBC z 2021 roku, który przeprowadzono z pacjentem chorym na COVID-19. Nie jest to ta sama osoba: po prawej znajduje się Henry Dyne, wówczas 29-letni konsultant IT z Wielkiej Brytanii. 

Ta informacja została potwierdzona m.in. przez przedstawiciela szpitala oraz BBC. Jeszcze w czasach pandemii Henry został oskarżony o udawanie choroby i bycie aktorem kryzysowym. Wśród teoretyków spiskowych jest to określenie używane do opisania osoby, która odgrywa rolę ofiary podczas fałszywych katastrof lub epidemii, żeby manipulować opinią publiczną. 

To nie hantawirus. Zdjęcie pochodzi z ćwiczeń marynarki wojennej

Na TikToku i Facebooku (1, 2) pojawiło się zdjęcie rzekomo pokazujące fotografa, który bez środków ochrony robi zdjęcia ewakuacji osoby zakażonej hantawirusem. Grafikę przedstawia się jako dowód kolejnej „plandemii”, czyli zaplanowanej pandemii, która w rzeczywistości ma być mistyfikacją lub narzędziem kontroli społecznej. 

Źródło: Tiktok.com, 14.05.2026

Oryginalne zdjęcie pochodzi z ćwiczeń MARSEC 2025 zorganizowanych przez Marynarkę Wojenną Hiszpanii. Kadr przedstawia symulację ewakuacji pacjenta potencjalnie zakażonego ebolą z Gabonu w Afryce. Ćwiczenia zorganizowano w maju 2025 roku w porozumieniu z ponad 60 partnerami instytucjonalnymi. 

Temat szkolenia okazał się szczególnie aktualny w kontekście ogniska eboli wykrytego w maju 2026 roku w Demokratycznej Republice Konga i Ugandzie. Wydano decyzję o ewakuacji siedmiu osób do placówek medycznych w Niemczech oraz Czechach. 

„Hanta” po hebrajsku nie oznacza bujdy ani ściemy

W mediach społecznościowych pojawiła się teoria (1, 2, 3), jakoby słowo „Hanta” po hebrajsku oznaczało „bujda, ściema”. Ta informacja została wielokrotnie zdementowana (1, 2), w tym przez lingwistę, dr. Ghil’ada Zuckermanna. 

Nazwa wirusa pochodzi od rzeki Hantan w Korei Południowej. Błąd tłumaczeniowy może polegać na pomyleniu nazwy rzeki z popularnym izraelskim określeniem slangowym „khárta” (חרטא), które może oznaczać „bujda, ściema”. 

Mimo tych wyjaśnień modele językowe wciąż powielają błędne informacje. Prawdopodobnie zachodzi tutaj mechanizm sprzężenia zwrotnego. Algorytmy generują odpowiedzi na podstawie postów użytkowników, którzy udostępniają wcześniejsze, błędne odpowiedzi sztucznej inteligencji.

Psychiatra złamał procedury bezpieczeństwa? Zdania są podzielone

10 maja 2026 roku MV Hondius zacumował w porcie Granadilla de Abona na Teneryfie i rozpoczęła się ewakuacja pasażerów wysokiego ryzyka. Zostali oni przewiezieni wojskowym autokarem na pas lotniska Teneryfa-Południe, gdzie utworzono tymczasowy punkt dowodzenia.

Na TikToku pojawiło się nagranie, na którym widać, jak z autokaru przewożącego pasażerów wysiada osoba bez środków ochrony indywidualnej. Był to pełnomocnik ds. zdrowia psychicznego, który zajmował się kontrolą stanu psychicznego ewakuowanych podczas podróży. 

Nie jest to fałszywe nagranie. Temat był szeroko omawiany w lokalnych mediach, również ze względu na możliwe złamanie procedur bezpieczeństwa (1, 2). Podczas konferencji prasowej głos w tej sprawie zabrała minister zdrowia Hiszpanii, Mónica García:

Odmienne zdanie wyraził (1, 2) José F. Gallegos, przedstawiciel hiszpańskiego Stowarzyszenia Lekarzy Zagranicznej Służby Zdrowia. Określił on sytuację jako „niewielką usterkę w systemie”. Podkreślił jednak, że ze względu na niską zakaźność hantawirusa ma nadzieję, że nie wynikną z tego żadne problemy.

Pandemiczne wzorce widoczne w dezinformacji na temat hantawirusa

Zauważyliśmy, że wiele nowych teorii spiskowych jest bliźniaczo podobnych do tych rozpowszechnianych podczas pandemii. Obok tematów, które już opisaliśmy w artykule, pojawiła się teoria o wycieku hantawirusa z laboratorium oraz o rzekomym planie depopulacji. 

W jednym z filmów, który uzyskał 133 tys. wyświetleń, autor jako możliwą metodę leczenia hantawirusa podaje przyjmowanie cynku i hydroksychlorochiny. Trafnie zauważył, że nie są to metody potwierdzone naukowo. Analizowaliśmy je (1, 2) w trakcie pandemii w kontekście internetowych porad dotyczących leczenia COVID-19. 

Jak podaje Instytut Monitoringu Mediów, w co szóstej publikacji w mediach klasycznych dotyczącej hantawirusa pojawiały się bezpośrednie odniesienia do pandemii COVID-19. Wśród wypowiedzi internautów można było znaleźć m.in. nawiązania do pandemii oraz pytania o możliwy powrót pracy zdalnej czy lockdownów. 

Projekt dofinansowany ze środków Korpusu Solidarności – Rządowego Programu Wspierania i Rozwoju Wolontariatu Systematycznego na lata 2018–2030.

Tegoroczny raport pokazuje, że platformy wkładają coraz większy wysiłek w walkę z dezinformacją, jednakże walczą głównie z jej skutkami. Mimo zwiększonej liczby usuniętych kont i zablokowania w ten sposób aktywności, którą generowały, masowe zakładanie nowych kont pozostaje relatywnie proste i tanie. Jednocześnie AI, umiejące wtopić się w organiczny ruch, znacząco utrudnia wykrywanie skoordynowanych kampanii dezinformacyjnych i może uwiarygodnić w ten sposób głoszone tezy i postulaty.

Poprzednie edycje raportu opisywaliśmy na łamach Demagoga – okazało się wtedy, że dezinformacja jest tania, platformy nie radzą sobie z jej namierzaniem i usuwaniem, a jednocześnie ich skuteczność wydawała się spadać z roku na rok (1, 2, 3).

Zarys eksperymentu

Mowa o usługach wykorzystywanych w kampaniach dezinformacyjnych, np. o fałszywych kontach, spreparowanych komentarzach i polubieniach czy masowych udostępnieniach. To pozwala podejrzewać, jak efektywni są dostawcy generujący sztuczny ruch w sieci, czyli na przykład farmy botów lub trolli.

Względem poprzednich edycji w raporcie za 2025 rok został uwzględniony dodatkowo serwis BlueSky, pomijany w latach poprzednich, a sam eksperyment został poszerzony o treści sponsorowane i generowane za pomocą narzędzi AI.

„Linia idzie do góry”

Pierwszą rzeczą, którą sprawdzano w ramach eksperymentu, są koszty tworzenia i wykupywania fałszywych kont na różnych platformach. Tutaj ceny nie są zależne od praw popytu i podaży, lecz wynikają z technicznych trudności zakładania takich kont.

Koszt skorzystania z już istniejącego profilu zaczyna się od 0,008 euro na konto w przypadku Instagrama do 0,12 euro dla BlueSky. Wyjątkiem jest VKontakte, gdzie jedno konto kosztuje aż 0,72 euro (s. 11), przy czym trzeba zaznaczyć, że w roku 2024 cena konta przypominała obowiązującą na Instagramie. Oznacza to znacznie zwiększony wysiłek platformy do utrudniania zakładania fałszywych kont.

W roku 2025 testowane platformy zidentyfikowały i zablokowały rekordową liczbę fałszywych kont – a dokładnie 50,4 proc. Dla porównania: we wcześniejszych latach ten odsetek był znacznie niższy: 20 proc. w roku 2021, 14 proc. w 2022 i 13 proc. w roku 2024 (s. 12).

Należy pamiętać o różnym stopniu skuteczności platform w tych działaniach. Na podium trafiło VKontakte, które usunęło 96 proc. kont, natomiast TikTok – tylko 4 proc. Facebook i Instagram (oba zarządzane przez Metę) notują dużą rozbieżność – odpowiednio 39 proc. i 22 proc. usuniętych kont.

Platformy usuwają nieautentyczne konta, ale czy robią to sprawnie?

Poprawę zauważono również pod względem reagowania na zgłaszanie nieautentycznych kont. Po pięciu tygodniach od zakupu kampanii zespół zaraportował do moderacji wybraną próbkę kont. Autorzy raportu wnioskują, że badane platformy w dużo większym stopniu polegają na swoich wewnętrznych systemach detekcji niż na zgłoszeniach użytkowników (s. 15). Jednak i tutaj zostało usuniętych znacznie więcej zgłoszonych kont niż w poprzednich latach. 

Na prowadzenie wysunął się Facebook z wynikiem 25 proc. usuniętych kont. Na drugim miejscu było BlueSky z wynikiem 22 proc. Natomiast dla serwisów VKontakte i X odsetek usuniętych kont wynosił odpowiednio 2 proc. i 2,5 proc. – dodajmy, że było to mniej niż rok wcześniej.

Z wyjątkiem debiutującego w raporcie BlueSky każdy serwis zanotował znaczącą poprawę względem danych przedstawionych w raporcie za rok 2024. Rekordzista – TikTok – zanotował poprawę wynoszącą prawie 32 punkty procentowe względem roku poprzedniego (s. 13).

Konta wielokrotnego użytku

W roku 2024 zespół przeprowadzający eksperyment zauważył, że boty zaangażowane w wykupioną kampanię pomagały również wzmacniać inny przekaz – nieopłacony w ramach eksperymentu (tzw. recykling botów).

W tym roku przyjrzano się sprawie bliżej (s. 21). Okazuje się, że boty w serwisie X pomagają kolportować treści krytykujące Europejski akt o usługach cyfrowych (DSA), administrację Bidena i Partię Demokratyczną USA. Z kolei w serwisie BlueSky boty kolportowały treści krytyczne wobec ruchu MAGA i Donalda Trumpa. VKontakte stało się „ostoją prokremlowskiej propagandy”. Tam boty udostępniały treści pokazujące rosyjską superbroń oraz narracje o „wyzwoleniu” Alaski w 2–3 dni oraz rewizjonizmie dotyczącym sprzedania Alaski Stanom Zjednoczonym (s. 23).

W tym roku na platformach Facebook, X i YouTube zauważono również znaczący wzrost zaangażowania tych botów w narracje o potędze militarnej Chin (s. 24). Przykładowo na Facebooku boty obserwowały strony podające się za chińskie serwisy informacyjne, w tym jeden oznaczony przez Metę jako „kontrolowany przez chińskie władze”. Konta te udostępniały treści wideo przedstawiające sprzęt wojskowy, wojskowe operacje na morzu itp. Na TikToku taki przekaz był rozszerzony o bliźniaczą narrację również w stosunku do sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej (s. 25–26).

Źródło: NATO StratCom CoE (s. 25). Zrzut ekranu wpisu udostępnionego na platformie X z wiadomością „Parada wojskowa stanowi zderzenie strategicznych koncepcji Chin i Stanów Zjednoczonych. W tej chwili Stany Zjednoczone nie powinny popadać w ślepą pewność siebie, lecz raczej odczuwać niepokój”. | post został usunięty z platformy

Sztuczna inteligencja zmienia rynek

Autorzy raportu podkreślają fakt, że narzędzia AI znacząco utrudniają wykrywanie botów (s. 31), które stają się bardziej wyrafinowane i są w stanie dużo lepiej imitować organiczny ruch. Skupiają się na identyfikacji postów publikowanych przez wpływowych influencerów i śledzeniu popularnych dyskusji, w których generują komentarze dostosowane do kontekstu konwersacji, i to w wielu językach (s. 33). Ta sekcja raportu powstała we współpracy z firmą Cyabra, specjalizującą się w wykrywaniu skoordynowanych nieautentycznych zachowań (CIB).

Połączone zespoły skupiły się na opracowaniu zestawu rekomendacji przydatnych w wykrywaniu fałszywych kont wspomaganych przez sztuczną inteligencję (s. 35). Autorzy wskazują, że boty znacząco ograniczyły wzajemną aktywność (fałszywe profile obserwowane przez fałszywe profile), zwiększyły też liczbę interakcji ze zweryfikowanymi kontami z dużą liczbą obserwujących oraz w coraz mniejszym stopniu polegają na hashtagach.

Zdaniem autorów raportu ta ewolucja sprawia, że aktywność botów jest bardziej zakamuflowana, niełatwo ją wykryć, a w dodatku osiąga większe zasięgi w social mediach. Trudniej jest też metodą po nitce do kłębka przejść od jednego bota do drugiego, gdyż cała aktywność jest coraz mniej ograniczona do bardziej hermetycznego grona fałszywych kont.

Źródło: NATO StratCom CoE (s. 34) | Na wykresie przedstawiono porównanie grup fałszywych kont (kolor czerwony) oraz prawdziwych użytkowników (kolor zielony).

„Powstanie wielka infrastruktura przymusu szczepień!” – ostrzegł na początku maja we wpisie w serwisie X Paweł Usiądek, polityk Konfederacji. Zapowiedział, że system namierzy każde dziecko, które nie przyjęło szczepionki. Zdaniem Usiądka to wszystko wydarzy się dzięki elektronicznej karcie szczepień, którą miał właśnie przedstawić dr Paweł Grzesiowski, główny inspektor sanitarny.

Powstanie wielka infrastruktura przymusu szczepień!

„System namierzy każde dziecko bez szczepionki”

Dr Paweł Grzesiowski zaprezentowal elektroniczną Kartę szczepień z imiennymi listami niezaszczepionych dzieci wraz z danymi ich rodziców. Cel: egzekwowanie przymusu szczepień… pic.twitter.com/9YONOFg43e

— Paweł Usiądek (@PUsiadek) May 4, 2026

Usiądek ocenił, że elektroniczna karta będzie infrastrukturą nadzoru nad rodzicami. Wielu komentujących wpis polityka wyraża jeszcze dalej idące wątpliwości. „Koniecznie należy Grzesiowskiego zmusić do publicznego przyjęcia tych samych szczepionek”, „Czy taki Grzesiowski może robić z nami wszystko, co mu się podoba, czy może robić eksperymenty na naszych dzieciach?”, „Preparaty tak dobre, że aż trzeba zmuszać do ich stosowania?” – to tylko niektóre z komentarzy.

Czy założenia elektronicznej karty szczepień dają podstawy do takich obaw?

E-Karta Szczepień nie jest niczym nowym

Sam system elektronicznej karty szczepień nie jest jednak niczym nowym. Ten program, pozwalający na zarejestrowanie wykonanego szczepienia ochronnego, został wprowadzony 1 marca 2022 roku. 

Korzystanie z niego przez lekarzy było jednak na początku obowiązkowe wyłącznie w przypadku szczepień przeciw COVID-19 i powszechnych szczepień przeciw grypie. Z kolei od 1 października 2023 roku do grona szczepień obowiązkowo wpisywanych do systemu dołączyły także te przeciw HPV oraz wszystkie zalecane szczepienia podawane w ramach programu szczepień ochronnych.

Co więc ma się zmienić?

Pod koniec marca bieżącego roku prowadzony przez dr. Grzesiowskiego zespół powołany do opracowania elektronicznej karty obowiązkowych szczepień ochronnych zarekomendował w uchwale utworzenie elektronicznego rejestru danych o szczepieniach ochronnych. Wpłynie on na funkcjonowanie dotychczasowej karty.

Częścią rejestru ma być profil indywidualny. Zgodnie z uchwałą informacje, które będą w nim przetwarzane, mają pochodzić m.in. z e-Karty Szczepień, skierowań do poradni specjalistycznych czy rejestrów niepożądanych odczynów poszczepiennych (par. 1 pkt 1). Co to zmieni? Aktualna karta zawiera każdorazowo wpis o jednym szczepieniu. W związku z tym pacjent może posiadać bardzo wiele dokumentów tego typu (s. 11). 

Planowane zmiany będą oznaczały wprowadzenie obowiązku dokumentowania szczepień obowiązkowych. W tym celu w systemie ma się pojawić możliwość aktualizacji statusu szczepienia obowiązkowego (s. 11–12). 

Raporty będą służyć celom zdrowia publicznego

Dzięki profilom indywidualnym utworzonym w rejestrze zostanie wprowadzona opcja generowania raportów zawierających wykaz niepełnoletnich osób, które nie przyjęły szczepień obowiązkowych, oraz ich opiekunów, a także podsumowań statystycznych dotyczących poziomu zaszczepienia dla określonej populacji (par. 1 pkt 2).

Tego typu informacje, jak wskazał zespół, będzie można wykorzystać jako „dokumentację nadzoru epidemiologicznego” w celach związanych ze zdrowiem publicznym – np. w korespondencji z rodzicami dziecka lub na potrzeby postępowania administracyjnego (s. 11–12).

Obowiązkowe szczepienia rejestrowano już wcześniej

Warto podkreślić, że także do tej pory fakt otrzymania szczepienia obowiązkowego był rejestrowany w dokumentacji medycznej. Zgodnie z obowiązującymi przepisami osoby przeprowadzające szczepienia „przechowują karty uodpornienia oraz dokonują wpisów potwierdzających wykonanie szczepienia” (art. 17 ust. 8 pkt 1).

Co więcej, osoby odpowiedzialne za podanie szczepionki mają obowiązek sporządzania sprawozdań z przeprowadzonych szczepień oraz ze stanu zaszczepienia osób objętych profilaktyczną opieką zdrowotną. Następnie te dokumenty trafiają do państwowego powiatowego inspektora sanitarnego (art. 17 ust. 8 pkt 2).

Dlaczego obowiązkowe szczepienia są ważne?

Zgodnie z prawem obowiązkowym szczepieniom ochronnym w Polsce muszą się poddać wszystkie osoby (art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b), które przebywają w kraju dłużej niż trzy miesiące (art. 17 ust. 1a). Z kolei kwestię, które szczepienia są obowiązkowe, reguluje rozporządzenie ministra zdrowia.

Dzięki obowiązkowi szczepień jest możliwe uzyskanie wysokiej ochrony przed zakażeniem daną chorobą, a w konsekwencji – nawet jej wyeliminowanie. Wysoka wyszczepialność społeczeństwa – zwykle powyżej 90 proc. – uruchamia działanie odporności zbiorowiskowej. 

To właśnie taki poziom wyszczepienia społeczeństwa pozwala na zahamowanie krążenia patogenu oraz chroni te osoby, które nie mogą się zaszczepić – np. chorujące przewlekle czy będące w zbyt młodym wieku.

Warto zauważyć, że obowiązek szczepień nie równa się przymusowi ich podania. Przymusowe podanie szczepionki w Polsce można zastosować jedynie w przypadku osoby, u której podejrzewa się szczególnie niebezpieczną i wysoce zakaźną chorobę (art. 36). Do tej pory wydarzyło się to jedynie raz – w czasie epidemii ospy prawdziwej we Wrocławiu w 1963 roku.

„Rosyjska machina propagandowa jest silna, dobrze naoliwiona i doskonale opłacana, ale jednocześnie jest powtarzalna i przewidywalna” – napisał Ben Nimmo już ponad dziesięć lat temu. Obecnie autor tych słów pracuje w OpenAI jako główny badacz w zespole ds. wywiadu i dochodzeń. Wcześniej był związany m.in. z zespołem śledczym DFRLab i wydziałem prasowym NATO.

Brytyjski ekspert na podstawie swojego wieloletniego doświadczenia dziennikarskiego i śledczego zidentyfikował cztery taktyki, które Rosja przyjmuje najczęściej, by odpowiadać na zarzuty i przekonywać do swoich racji. Nazwa każdej z nich w języku angielskim zaczyna się na „D”, stąd też nazwa modelu, który opracował Nimmo – 4D.

4D propaganda: Dismiss, distort, distract, dismay. pic.twitter.com/3oQ4shog3F

— Ben Nimmo (@benimmo) November 27, 2015

Choć minęło już dużo czasu, odkąd Ben Nimmo zaproponował swój model, z powodzeniem można go stosować także dziś. Świadomość tych często stosowanych nieczystych zagrywek Rosji może nas na nie uodpornić.

Dismiss – odrzucenie zarzutów

Pierwsza taktyka, o której napisał Nimmo, polega na odrzucaniu wszelkiej krytyki działań Kremla. Dzieje się to poprzez zaprzeczanie faktom oraz umniejszanie wiarygodności i znaczenia autorów wypowiedzi, które nie służą interesom Rosji. 

Przykładowo, w 2014 roku Władimir Putin początkowo zaprzeczał, że rosyjskie wojska wzięły udział w operacji przejęcia ukraińskiego Krymu. 

Jakiś czas później Jay Janzen, ekspert od komunikacji strategicznej w NATO, odpowiedział mailowo na pytanie agencji Reuters dotyczące obecności wojsk rosyjskich na terenie Ukrainy. Rzecznik rosyjskiego ministerstwa obrony skomentował wówczas jego doniesienia słowami, że „niedługo na pytania do NATO będą odpowiadać sprzątacze w formie SMS-ów”.

Gdy w 2022 roku rosyjskie wojska dopuściły się masakry ludności cywilnej w Buczy, odpowiedź na zarzuty była podobna. Kreml przekonywał, że zdjęcia i nagrania, które pokazywały ukraińskie media, były zwykłą inscenizacją. Następnie oskarżenia skierowano w stronę Ukraińców – przedstawiano ich jako bezwzględnych neonazistów, którzy w podkijowskiej miejscowości zemścili się na kolaborantach.

Również w 2025 roku, gdy do Polski wtargnęły rosyjskie drony, Kreml zaprzeczał, że Polska była celem ataku i przekonywał, że maszyny odnalezione na naszym terytorium nie byłyby w stanie dolecieć tak daleko. Kanały propagandowe przekonywały, że Polacy są poddawani medialnej manipulacji.

Distort – zniekształcanie faktów

Skoro fakty nie pasują do narracji – stwórz własne pseudofakty. To druga taktyka rosyjskiej propagandy, którą rozpoznał Nimmo. Mowa tu zarówno o manipulowaniu informacjami, jak i o zwykłym zmyślaniu.

Jako przykład autor modelu 4D wskazał wydarzenia z 2015 roku. Wtedy przez Estonię, Łotwę, Litwę, Polskę, Słowację i Czechy przejechał „Rajd Dragonów” – kolumna amerykańskich wojsk powracających po ćwiczeniach do bazy w Niemczech. Choć wielu Czechów entuzjastycznie reagowało na widok Amerykanów, w rosyjskich mediach wspominano jedynie o grupach, które wtedy protestowały.

W 2026 roku Ursula von der Leyen ogłosiła wstępne pomysły na ograniczenie skutków niedawnego kryzysu na rynku paliw. Z fragmentu wypowiedzi, w którym przewodnicząca Komisji Europejskiej mówiła o ocieplaniu domów i odnawianiu urządzeń przemysłowych, Russia Today wycięła fragment: „Najtańsza energia to oczywiście ta, której nie zużywamy”. 

Fragment wycięty przez RT przedstawiło następnie wiele kont w serwisie X. Przekonywano – niezgodnie z prawdą – że von der Leyen chce zamknąć ludzi w domach i zakazać im używania prądu.

The Strait of Hormuz is blockaded.
Europe’s plan?

Ursula von der Leyen: „The cheapest energy is the one you don’t use.” Stay home, don’t drive, don’t use electricity.

The EU has no plan and no military to change do anything. So they are stuck with „monitoring the situation” pic.twitter.com/crP6O0t0Ku

— Wall Street Mav (@WallStreetMav) April 13, 2026

Distract – odwracanie uwagi

Częstą odpowiedzią Rosji na zarzuty kierowane w jej stronę jest formułowanie wielu innych oskarżeń w kierunku przeciwnika. To trzecia taktyka, która ma na celu odwrócenie uwagi od działań Kremla przez wywołanie wątpliwości, zagubienia lub przynajmniej przekonania, że Putin nie robi nic szczególnie złego, skoro wszyscy tak robią.

Gdy w 2014 roku prorosyjscy separatyści zestrzelili nad Ukrainą samolot malezyjskich linii lotniczych i zabili w ten sposób blisko 300 osób, w rosyjskiej telewizji przekonywano, że mamy do czynienia ze spiskiem Żydów lub iluminatów. Russia Today pisała, że na podobnej trasie w przeszłości latał Putin i to on miał być celem – nie mogli więc za tym stać Rosjanie. 

Nie szkodzi, że te teorie częściowo się wykluczały – celem było przede wszystkim wywołanie zamieszania.

Od lat rosyjska propaganda wraca do innych wydarzeń z 2014 roku – 2 maja w Odessie w wyniku podpalenia budynku związków zawodowych zmarło 42 prorosyjskich demonstrantów. Te wydarzenia, a także demonstracje obywateli Ukrainy (w ramach tzw. Majdanu) i odsunięcie od władzy Wiktora Janukowycza Kreml przedstawia jako pogrom rosyjskojęzycznej ludności popełniony przez Ukraińców i uzasadnienie rosyjskiej inwazji. 

Dwanaście lat temu doszło do masakry w domu związków zawodowych w Odessie. Ukraińscy neoni-militarni podpalili budynek, w którym schronili się pro-rosyjscy aktywiści. W sumie 48 osób straciło tam życie. Do dziś w Ukrainie nie przeprowadzono żadnej poważnej śledztwa przeciwko… https://t.co/ldpyDzO5PG

— MARTA (@MARTA92162768) May 3, 2026

Wskutek rosyjskiej inwazji do tej pory życie straciło ponad 15,5 tys. cywilów. Od tego Kreml woli jednak odwrócić naszą uwagę.

Dismay – przestraszenie

Jeśli na przeciwnika nie działa negowanie faktów, zniekształcanie ich czy odwracanie od nich uwagi, można go jeszcze przestraszyć. Jak pisał Nimmo, komentatorzy i politycy nie przechodzą obojętnie wobec gróźb ze strony Rosji, a prorosyjska opozycja wykorzystuje je do wewnętrznej walki politycznej. Może to prowadzić do powstrzymania działań niekorzystnych dla Rosji, a nawet do zmiany kierunku polityki.

Przykładowo, na początku lat dwutysięcznych Putin groził, że projekt rozmieszczenia elementów tarczy antyrakietowej na terytorium Polski i Czech spotka się „odpowiednią reakcją”. Podobnie w 2015 roku rosyjskie władze komentowały doniesienia o rozwijaniu sił szybkiego reagowania NATO. Przedstawiano to jako wizję militarnej konfrontacji i znów grożono tajemniczą „adekwatną reakcją”.

Obecnie formą zastraszania ze strony Rosji są działania wokół Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej. Rosjanie ostrzelali jej teren już w 2022 roku i wywołali w ten sposób obawy o powtórkę katastrofy w Czarnobylu. Do tej pory rosyjskie media, prorosyjscy blogerzy i sieci fałszywych kont podsycają obawy, że Ukraina zaatakuje elektrownię.

Strach przed atomową zagładą i wojną w kontekście konfliktu zbrojnego z Ukrainą podsyca również Pravda – sieć prorosyjskich portali publikujących z Krymu. W jednym z niedawnych artykułów czytamy, że ewentualne przeniesienie wojsk amerykańskich z Niemiec do Polski doprowadzi do nowego konfliktu. Inny tekst przekonuje, że zbrojne wzmacnianie się Litwy i Polski w końcu wywoła „odwet” Rosji.

Źródło: Pravda Polska

Piąte „D” może być kluczowe

Taktyki odrzucenia zarzutów, zniekształcania faktów, odwracania uwagi i zastraszania pojawiały się, jak widać, w działaniach Kremla zarówno przed dekadą, jak i obecnie.

Europejska Służba Działań Zewnętrznych (EEAS) wciąż stosuje model 4D do opisywania działań Rosji. Rozszerza go jednak o piąte „D” – „divide”, czyli „dzielenie”. Według EEAS to właśnie wywoływanie i pogłębianie podziałów oraz zniekształcanie rzeczywistości to dwie taktyki najczęściej stosowane przez Rosję.

„Celem nadal będzie sianie i pogłębianie podziałów społecznych oraz podważanie procesów politycznych uznawanych za zagrożenie dla rosyjskich interesów, w szczególności rozszerzenia UE, wsparcia dla Ukrainy oraz wysiłków na rzecz wzmacniania zdolności obronnych i gotowości UE” – podsumowuje swoje przewidywania EEAS.

„Już z Wami wymiękli, więc ściągnęli posiłki z Warszawy” – ironizował w marcu publicysta Tomasz Borejza. O co chodzi? Do dyskusji na temat krakowskiego referendum włączył się profil SokzBuraka, zidentyfikowany jako sprzyjający środowisku Koalicji Obywatelskiej. 

My wykryliśmy więcej kont w tej siatce – w mediach społecznościowych trwa skoordynowana akcja zniechęcania wyborców do udziału w referendum. 

Referendum 24 maja. Prezydent bojkotuje

Aleksander Miszalski objął urząd prezydenta Krakowa w maju 2024 roku. Nie jest pewne, czy na pełną kadencję, bo po dwóch latach w mieście odbędzie się referendum w sprawie odwołania go z tej funkcji. Krytycy zarzucają prezydentowi m.in. rosnące zadłużenie, wprowadzenie niepopularnej strefy czystego transportu, podwyżki cen biletów na transport publiczny, a także „kolesiostwo”.

Inicjatorzy referendum zebrali pod wnioskiem w tej sprawie 134 tys. podpisów, ale do uznania referendum za ważne (art. 56 ust. 2) potrzebny będzie udział co najmniej 158 tys. osób (3/5 wyborców z 2024 roku). 

Miszalski przyjął strategię nastawioną na bojkot – nie przekonuje swoich zwolenników do głosowania za utrzymaniem go na stanowisku, a do zaniechania udziału w referendum: „Dlatego, jeśli uważacie, że powinienem dokończyć kadencję, w dniu referendum zostańcie w domu”. Rzeczywiście referenda lokalne rzadko przynoszą efekt właśnie ze względu na niską frekwencję.

A w cieniu toczy się walka

Na pierwszy rzut oka debata toczy się na temat wizji rozwoju miasta. Prezydent na swoich kontach w mediach społecznościowych aktywnie informuje o sukcesach swojej kadencji (1, 2, 3), a jego oponenci wytykają mu błędy w zarządzaniu Krakowem (1, 2, 3).

Równocześnie w mediach społecznościowych rozpoczęła się skoordynowana bitwa. Profil SokzBuraka, sympatyzujący z prezydentem i Koalicją Obywatelską, nawołuje do bojkotu, rozpowszechnia krytykę samego referendum oraz rozbudza obawy przed zagarnięciem miasta przez prawicę i Grzegorza Brauna lub przejęciem („kupieniem”) go przez Łukasza Gibałę – głównego kontrkandydata Miszalskiego z wyborów w 2024 roku.

SokzBuraka jest tu tylko jednym z graczy, tak naprawdę w rozpowszechnianiu tych narracji wtóruje mu szersza siatka kont, takich jak Solidarni z WOŚP, Solidarni z Donaldem Tuskiem, Solidarni z TVN – fan club obywatelski, Nie oglądam Polsatu, czy Emeryci, Renciści i Pacjenci. Dwa lata temu ta grupa była zaangażowana w kampanię przeciwko kandydaturze Gibały – tuż przed ciszą wyborczą profile rozpowszechniały film krytykujący polityka.

Zidentyfikowana lista profili zaangażowanych w kampanię

Proces za narrację, konta nie poprzestają

W ostatnim tygodniu wobec polityków KO wytoczono dwa procesy w trybie wyborczym – Anna Bałdyga i Szczęsny Filipiak w mediach społecznościowych przekonywali, że za organizacją referendum stoją osoby z wyrokami za przemoc i „inne niecne czyny”. We wpisach chodziło o aktywistę Mateusza Jaśko, który promował zbiórkę podpisów za referendum (choć ostatnio, być może satyrycznie, przeszedł na stronę Miszalskiego). 

W pierwszym procesie doszło do ugody, a w drugim sąd przyznał rację inicjatorom referendum. Mimo to konta należące do siatki dalej promowały narrację o „szemranym referendum”, za którym stoi kryminalista „powiązany z rosyjską mafią”. Z naszego monitoringu wynika, że robiły to w sposób skoordynowany – np. 12 maja ten sam filmik, z identycznym opisem, pojawił się na profilach w ciągu piętnastu minut (1, 2, 3, 4, 5).

W kwietniu konta starały się połączyć temat finansowania referendum z aferą Zondacrypto (1, 2) – powoływano się na artykuł Szymona Jadczaka z Wirtualnej Polski. Dodajmy: ten sam dziennikarz śledczy wskazuje, że nie ma obecnie wiarygodnych dowodów na powiązanie giełdy kryptowalut z rosyjską mafią.

Źródło: Facebook | Zrzut ekranu posta opublikowanego przez profil Emeryci, Renciści i Pacjenci

Ten sam post na wielu kontach. Skoordynowane akcje

Pod koniec kwietnia konta promowały identyczny wpis przekonujący, że referendum jest tajnym planem przejęcia miasta przez egzotyczną koalicję PiS, Grzegorza Brauna i Łukasza Gibały. Wpisy pojawiły się wczesnym rankiem 28 kwietnia, między 5:51 a 8:25 (1, 2, 3, 4, 5, 6). Tym razem SokzBuraka wrzucił post jako ostatni. Później wraz z innymi kontami zasiewał obawy, że Braun może zlikwidować dzielnicę żydowską w Krakowie (1, 2, 3, 4, 5, 6).

Źródło: Facebook | Zrzut ekranu posta opublikowanego przez profil Solidarni z Donaldem Tuskiem

Dwa dni później temat powrócił, a do listy czarnych charakterów w spisku Gibały dołączyła też Konfederacja (1, 2, 3, 4, 5, 6). Schemat się powtórzył – ten sam wpis opublikowano w ciągu kilkudziesięciu minut na sześciu kontach.

W skoordynowany sposób siatka promowała również historię o tym, jakoby kibicie Wisły Kraków deklarowali poparcie dla Aleksandra Miszalskiego. Pierwszy post pojawił się na profilu SokzBuraka 9 maja o 5:00 rano, a reszta kont dołączyła do narracji między 19:42 a 19:55 (1, 2, 3, 4, 5, 6). Dyskusje na grupie kibicowskiej dają wrażenie, że nie wszyscy jednak zgadzają się z wywieszonym transparentem.

Przeinaczanie faktów i nieczyste zagrania

Grupa zastosowała też manipulację. W połowie kwietnia profile promowały teorię, jakoby 1/3 podpisów pod wnioskiem w sprawie organizacji referendum była celowo sfałszowana – miały być to nazwiska osób zmarłych (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). 

Źródło: Facebook | Zrzut ekranu posta opublikowanego przez profil Nie oglądam Polsatu

Szkopuł w tym, że ten zarzut nie ma podstaw – wątpliwości dotyczyły 28 proc. podpisów, ale związane były przede wszystkim z brakiem praw wyborczych osoby podpisującej (10 proc. zweryfikowanych podpisów) i wad w podanym adresie (9,3 proc.) lub numerze PESEL (6,8 proc.). Nie wiadomo, czy były to celowe fałszerstwa czy zwyczajne błędy. Nazwiska osób zmarłych rzeczywiście się pojawiły, ale było ich 48 (0,0005 proc.), a z narracji prezentowanej przez wykrytą siatkę można wnioskować, że było ich znacznie więcej (1, 2, 3, 4).

W 2024 roku wyciekły wewnętrzne dokumenty firmy o tajemniczej nazwie Social Design Agency (SDA, pol. Agencja Projektowania Społecznego). Jej siedziba znajduje się w Moskwie, dosłownie kilka przecznic od Kremla. Wyników mogłaby pozazdrościć niejedna agencja PR – tylko w ciągu czterech miesięcy z SDA wyszło blisko 34 mln komentarzy w sieci, 4,6 tys. filmów i 2,5 tys. grafik.

Gdy rok wcześniej Komisja Europejska nałożyła sankcje na tę fabrykę propagandy, wskazała, że od 2022 roku prowadziła ona kampanię o nazwie Recent Reliable News (RRN, pol. Najnowsze Wiarygodne Wiadomości). W ramach tych działań SDA tworzyła strony internetowe podszywające się pod znane organizacje i media. Treści, które na nich publikowano, były następnie masowo rozpowszechniane w serwisach społecznościowych.

Jak wynika z ostatniego raportu Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (EEAS), RRN to nie jedyna linia produktów moskiewskiej agencji. W sieci funkcjonują inne podmioty, które na różne zorganizowane sposoby próbują wspierać cele Rosji. Aby uporządkować obraz działań wroga, francuska agencja Viginum zaproponowała, by opisywać je jako Information Manipulation Sets (IMS, pol. Zestawy do Manipulowania Informacjami).

Jakich narzędzi używa się, aby mieszać ludziom w głowach?

Doppelgänger

Ten zestaw, oznaczający w języku polskim sobowtóra, to dzieło Social Design Agency. W 2022 roku Meta przypisała je także firmie Structura, sąsiadce SDA. Dwa lata później Institute for Strategic Dialogue opisał także powiązania Doppelgängera z inną moskiewską firmą – Argon Labs.

W ramach typowych działań pracownik agencji zakłada fałszywą stronę znanego medium. Następnie umieszcza tam artykuł, który bezpośrednio lub pośrednio ma niszczyć pozytywne relacje między Polską a Ukrainą, Unią Europejską czy NATO. Przykładowo, na stronie podszywającej się pod „Politykę” pojawił się kiedyś artykuł pt. „Unia Europejska zniszczy siebie i Polskę”.

Źródło: Fool Me Once: Russian Influence Operation Doppelganger Continues on X and Facebook, Alliance4Europe]

Potem ten artykuł trafia do wielu kont, które piszą o nim w komentarzach pod popularnymi wpisami w serwisach społecznościowych. Czasem jest też promowany przez reklamy na platformach Mety. DFRLab zwrócił uwagę np. na sieć kont posługujących się logiem Frankfurter Allgemeine Zeitung, która promowała na Facebooku materiały z moskiewskiej fabryki propagandy.

Źródło: Russia-based Facebook operation targeted Europe with anti-Ukraine messaging, DFRLab

Jeśli komuś przypomina to opis RRN przedstawiony na początku, wyjaśniamy – to nie przypadek. Doppelgänger funkcjonuje pod wieloma nazwami i odmianami. RRN to właściwie sieć stron internetowych, które stanowią repozytorium treści rozpowszechnianych w wyżej opisany sposób. 

Pisze się też o operacji Matrioszka. W jej ramach treści udające materiały z prawdziwych mediów rozpowszechniane są przez łańcuszki kont: najpierw konto A publikuje fałszywą informację, potem konto B pisze w komentarzach o tym, co opublikowało konto A, a następnie to samo konto B publikuje coś fałszywego, o czym pisze konto C itd.

Źródło: „Matrioszka”: rosyjska kampania dezinformacyjna uderza w media i fact-checkerów, Demagog.org.pl

Wspomniane konta często próbują zainteresować tymi materiałami media i redakcje factcheckingowe – być może po to, by przeciążyć je weryfikowaniem coraz to nowych, choć niekoniecznie popularnych fake newsów. W tym kontekście mówi się o Operacji Overload, czyli Przeciążenie.

Storm-1516

Do tworzenia nowych nazw opisanego wyżej zjawiska dokłada się też Microsoft. Gdy ta firma rozpozna rozwijającą się grupę, stanowiącą zagrożenie w sieci, nadaje jej tymczasową nazwę według schematu: „Storm” + cztery cyfry. Storm-1099 i Storm-1679 to nazwy odpowiadające Sobowtórowi. 

W raporcie Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych na temat zagrożeń w przestrzeni informacyjnej pojawił się jednak inny skrót: Storm-1516. Kryje się za nim grupa rozpowszechniająca fake newsy szkodliwe dla Ukrainy. Jest ona aktywna podczas różnych ważnych wydarzeń, np. wyborów w Niemczech, Mołdawii i Stanach Zjednoczonych.

Viginum rozpoznało kilka osób zaangażowanych w tworzenie tego zestawu do dezinformacji. To m.in. John Mark Dougan, były amerykański policjant zamieszkały w Moskwie. Tworzy on strony internetowe, które wydają się zwykłymi, lokalnymi portalami informacyjnymi. W rzeczywistości tytuły takie, jak francuskie „Infos Independants”, amerykański „Boston Times” czy niemiecki „Berliner Tageblatt” to jego dzieła.

Przykładowe strony stworzone przez grupę Storm-1516. Źródło: Influence operation exposed: How Russia meddles in Germany’s election campaign, Correctiv.org

Na takiej stronie może pojawić się np. informacja, że Wołodymyr Zełenski kupił rezydencję brytyjskiego króla Karola za 20 mln funtów. Pochodzi ona z rosyjskiego, propagandowego źródła. Informację z fałszywej strony rozpowszechniają w serwisach społecznościowych konta rosyjskich ambasad, strony internetowe rosyjskich mediów i liczne podejrzane konta na Telegramie.

Schemat rozpowszechniania fałszywych informacji przez grupę Storm-1516. Źródło: Building a false façade, EUvsDisinfo

W ten sposób grupa Storm-1516 tworzy fałszywą fasadę, zza której rosyjskie źródło pochodzenia fałszywej informacji może być niedostrzegalne. Stąd też jej działania określa się czasem mianem False Façade. Ta grupa intensywnie korzysta ze sztucznej inteligencji do tworzenia swoich treści: zarówno artykułów, jak i obrazów ilustrujących opisywane tam fałszywe wydarzenia. Tę metodę działania podkreśla nazwa CopyCop.

Dougan oczywiście nie robi tego wszystkiego sam. Według Viginum wspiera go Valery Korovin związany m.in. z podmiotami, których pomysłodawcą był Aleksander Dugin promujący idee ruskiego miru i euroazjatyzmu. Były policjant utrzymuje też kontakty z imperium medialnym pozostawionym przez Jewgienija Prigożyna, współzałożyciela Grupy Wagnera. Działania Dougana koordynuje i wspiera Jurij Choroszenki, oficer GRU.

Portal Kombat

Treści, które rozpowszechnia grupa Storm-1516, pojawiają się także na portalach tworzących sieć Pravda. To około 100 stron internetowych publikujących około 10 tys. artykułów dziennie. Tylko na polskojęzycznej stronie poland.news-pravda.com pojawiło się do tej pory ponad 200 tys. artykułów. Techniczna analiza tych stron pozwala na powiązanie ich z firmą zlokalizowaną na okupowanym przez Rosję Krymie. 

Liczba artykułów opublikowanych na stronie poland.news-pravda.com. Źródło: portal-kombat.com

Najczęściej są tam publikowane kopie treści z różnych prorosyjskich kanałów na Telegramie, np. Olej w Głowie, Ruski Statek czy Ukr Leaks PL. Część pochodzi jednak wprost z rosyjskich źródeł, m.in. agencji informacyjnych TASS i RIA. Pojawia się tam coraz więcej treści, a szczyt publikacji miał miejsce w maju 2025 roku, czyli niedługo przed wyborami prezydenckimi.

Przykładowy artykuł z polskiej wersji portalu Pravda. Źródło: poland.news-pravda.com

Artykuły na tych stronach wyświetla się rzadko, lecz ich celem zapewne nie jest zdobycie szerokiego grona stałych czytelników. Viginum zauważyło, że pojawiające się tam treści korzystają z optymalizacji SEO – przez trafny opis pojawiają się wysoko w wynikach wyszukiwania. DFR Lab i Check First zwróciły uwagę, że Pravda pojawia się czasem jako źródło w Wikipedii i odpowiedziach chatbotów AI.

Zatruwanie internetu i ludzkich umysłów

Masowe powielanie treści zbieżnych z interesem Rosji może ostatecznie zatruwać sieć i w efekcie – wpływać na nasze myślenie o świecie. Jak widać na omówionych wcześniej przykładach, podmioty działające na rzecz Kremla na różne sposoby próbują osiągać kilka podstawowych celów. Według ostatniego raportu Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (s. 12), są nimi m.in.:

• podważanie zaufania społecznego do państwa i jego instytucji,
• podsycanie nastrojów antysystemowych, antyeuropejskich i antynatowskich,
• polaryzacja i zastraszanie społeczeństwa,
• wykorzystywanie historycznych antagonizmów narodowościowych, głównie w relacjach polsko-ukraińskich.

Niezależnie od tego, w jakiej postaci – artykułu, wpisu, obrazka, komentarza – spotkamy treści realizujące te cele i grające na emocjach, miejmy świadomość, że mogą być one elementem wrogich działań. 

„Nasza europejska aplikacja do weryfikacji wieku jest gotowa technicznie i wkrótce będzie dostępna dla obywateli” – zapowiedziała 15 kwietnia Ursula von der Leyen, przewodnicząca Komisji Europejskiej. 

Polityczka podkreśliła, że aplikacja „spełnia najwyższe standardy prywatności na świecie”. Zapewniła, że jej użytkownicy potwierdzają swój wiek bez ujawniania żadnych innych danych osobowych. „Mówiąc wprost, jest całkowicie anonimowa: nie można jej śledzić” – podsumowała. Dodała również, że kod wykorzystany do stworzenia aplikacji jest dostępny do wglądu dla każdego.

Te wypowiedzi najwidoczniej nie przekonują przeciwników wprowadzenia aplikacji. W ostatnich tygodniach w serwisach społecznościowych pojawiły się wpisy krytykujące unijną inicjatywę. Twierdzono w nich, że pandemia COVID-19 była „rozgrzewką” dla stworzenia aplikacji, która stanie się cyfrowym paszportem (np. 1, 2). Inne posty głosiły, że internauci będą zmuszeni do korzystania z aplikacji, a jej celem jest kontrola danych użytkowników (np. 1, 2). 

Co na to polski rząd?

Jeszcze w czerwcu 2025 roku Ministerstwo Cyfryzacji wydało oświadczenie, w którym podkreślono, że Polacy nie są zobowiązani do korzystania z żadnej aplikacji do potwierdzania wieku.

W marcu bieżącego roku Centralny Ośrodek Informatyki, podległy resortowi, poinformował, że pod koniec 2026 roku do aplikacji mObywatel zostanie włączony Europejski portfel tożsamości cyfrowej. To z kolei, jak zapowiada ministerstwo, „wprowadzi również możliwość bezpiecznej i skutecznej weryfikacji wieku”.

Co wiemy o bezpieczeństwie naszych danych? 

Chociaż Ursula von der Leyen wskazywała, że unijna aplikacja do weryfikacji wieku jest gotowa, to ostateczna odsłona tego rozwiązania nie została jeszcze udostępniona szerokiemu gronu odbiorców. Możliwe jest pobranie testowej wersji. Trudno więc zweryfikować, czy założenia przedstawione przez Komisję zostaną ostatecznie wprowadzone w życie.

Co za tym idzie, niemożliwe ma być połączenie aktywności z konkretną osobą, śledzenie jej w różnych usługach czy zbudowanie jej profilu na podstawie powtarzających się interakcji.

Cały czas trwa praca nad aplikacją

Wątpliwości związane z jakością projektowanych rozwiązań pojawiły się jednak z uwagi na doniesienia niezależnych ekspertów ds. cyberbezpieczeństwa. Po przeanalizowaniu udostępnionego kodu źródłowego aplikacji wskazali oni na możliwość obejścia jej zabezpieczeń. Dzięki temu możliwe było uzyskanie dostępu do niej bez konieczności wpisania kodu PIN czy wykorzystania uwierzytelniania biometrycznego.

Do sprawy odniósł się Thomas Regnier, jeden z rzeczników Komisji Europejskiej. „Kiedy mówimy, że to wersja finalna, to… wciąż jest to wersja demonstracyjna” – powiedział. Dodał także, że kod aplikacji będzie stale aktualizowany i ulepszany.

Komisja w oświadczeniu dla portalu Politico poinformowała, że hakerzy analizowali „wersję demonstracyjną” aplikacji, którą wydano „w celach testowych i rozwojowych”. Błąd „został naprawiony” – dodano.

Skąd wziął się pomysł na wprowadzenie aplikacji?

W październiku 2022 roku Rada Unii Europejskiej przyjęła rozporządzenie znane pod nazwą Akt o usługach cyfrowych (DSA). Wprowadza ono nowe przepisy, których celem jest „stworzenie bezpieczniejszego środowiska internetowego”. 

To właśnie jeden z zapisów tego rozporządzenia zobowiązuje dostawców platform internetowych, które są dostępne dla małoletnich, do wprowadzenia „odpowiednich i proporcjonalnych środków, aby zapewnić wysoki poziom prywatności, bezpieczeństwa i ochrony małoletnich w ramach świadczonych przez siebie usług” (art. 28 ust. 1). 

Weryfikacja wieku jest zalecana w konkretnych przypadkach

Zdaniem Komisji stosowanie ograniczeń wspartych metodami weryfikacji wieku jest odpowiednim i proporcjonalnym środkiem w przypadkach:

• platform sprzedających alkohol, wyroby tytoniowe i nikotynowe oraz narkotyki, 
• dostępu do wszelkiego rodzaju treści pornograficznych, 
• dostępu do gier hazardowych (pkt 37).

Podobnie sytuacja wygląda w przypadku platform, które same określiły się jako przeznaczone dla dorosłych, a także tych, które są dostępne dla małoletnich i zidentyfikują „wysokie ryzyka”, na które ta grupa może być narażona i których nie da się ograniczyć poprzez wykorzystanie innych środków (pkt 37).

Zaznaczono jednak, że platformy powinny każdorazowo ocenić, czy ograniczenie dostępu ze względu na wiek jest odpowiednie, aby zapewnić małoletnim wysoki poziom prywatności, bezpieczeństwa i ochrony, oraz ustalić, czy taki poziom można osiągnąć w inny sposób.

Czy wszyscy musimy korzystać z unijnej aplikacji?

Komisja przekazała, że weryfikacja wieku może zostać wdrożona za pośrednictwem innych aplikacji publikowanych przez podmioty publiczne lub prywatne czy zintegrowanych z przyszłymi europejskimi portfelami tożsamości cyfrowej (pkt 44), o ile spełnia unijne standardy (pkt 43).

Również dostawcy platform internetowych dostępnych dla małoletnich mogą stosować inne metody weryfikacji wieku, pod warunkiem że są one zgodne z normą ustaloną przez Unię (pkt 45).

Czy aplikacja ma służyć jako cyfrowy paszport?

Już na etapie pilotażu plany Unii Europejskiej wywołały wiele emocji – część polskich mediów błędnie informowała, że korzystanie z aplikacji do weryfikacji wieku będzie obowiązkowe od 1 lipca 2025 roku dla wszystkich dorosłych (np. 1, 2). Jak wiemy, taki wymóg nie został wprowadzony. 

Równocześnie aplikację do weryfikowania wieku mylono z unijnym portfelem tożsamości cyfrowej (EU Digital Identity Wallet, eID). Ma on pozwolić na przechowywanie za pomocą aplikacji dokumentów, np. dowodu osobistego czy prawa jazdy. Aplikacja zapowiedziana przez von der Leyen jest innym rozwiązaniem, które jednak może stać się w przyszłości częścią eID.

Państwa członkowskie zobowiązano do wprowadzenia wspomnianych portfeli do końca 2026 roku, ale – wbrew wypowiedziom różnych polityków – używanie go będzie dobrowolne. Osobom niekorzystającym z europejskich portfeli tożsamości cyfrowej nie będzie można w żaden sposób ograniczać ani utrudniać dostępu do usług (art. 5a ust. 15). 

Analiza powstała w ramach projektu Central European Digital Media Observatory (CEDMO) – interdyscyplinarnej sieci ekspertów, naukowców oraz organizacji walczących z dezinformacją w regionie Europy Środkowej. Projekt CEDMO jest finansowany ze środków Unii Europejskiej.

„Szaleńcy z Ministerstwa Klimatu uznali pszczoły za zagrożenie”

Polskie pszczoły cieszą się w ostatnim czasie dużą uwagą w mediach społecznościowych. Wybrani politycy i komentatorzy krytycznie oceniają (np. 1, 2, 3, 4) plany Ministerstwa Klimatu i Środowiska (MKiŚ), a informacje na ten temat uzyskują duże zasięgi. Przykładem tego są posty (1, 2) Michała Wosia i Krzysztofa Ciecióry – posłów (1, 2) Prawa i Sprawiedliwości.

Szaleńcy z Ministerstwa Klimatu uznali pszczoły za zagrożenie. Chcą uderzyć w pszczelarstwo przez:
– ograniczanie pasiek na terenach chronionych,
– likwidację, limity i zmniejszanie pasiek miejskich,
– ingerencję w hodowlę i dobór matek pszczelich,
– ograniczanie bazy pokarmowej… pic.twitter.com/OYixgAt1Jh

— Krzysztof Ciecióra (@k_cieciora) April 18, 2026

Na podstawie relacji (np. 1, 2, 3, 4) można odnieść wrażenie, że resort środowiska wytoczył wojnę pszczelarstwu, czego dowodem mają być plany likwidacji pasiek czy ograniczania bazy pokarmowej dla pszczół. Problem w tym, że ten zarzut opiera się na nieodpowiedniej interpretacji dokumentów. Przeanalizowaliśmy więc szerszy kontekst tej sprawy, skonsultowaliśmy również jej aspekt naukowy z entomologami, badaczami owadów. 

Krajowy Plan Odbudowy Zasobów Przyrodniczych

W sierpniu 2024 roku przyjęto rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych (NRR, znane też jako NRL). Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej była poprzedzona gromadzeniem opinii, konsultacjami i warsztatami. Motywacją do wprowadzenia nowej regulacji był alarmujący stan europejskiej przyrody. Unijny dokument zobowiązuje wszystkie kraje członkowskie do opracowania własnych strategii ochrony różnorodności biologicznej do września 2026 roku. 

NRL zakłada długoterminową odbudowę zasobów naturalnych lądów i wód UE. W rozporządzeniu zwrócono uwagę na szczegółowe obszary pracy, tj. ekosystemy leśne, miejskie, rolnicze, morskie, łączność rzek i owady zapylające. W dokumencie sformułowano również cele oparte na przepisach obowiązujących dotychczas, na przykład tych, które dotyczą terenów podmokłych. 

W Polsce cele rozporządzenia ma realizować Krajowy Plan Odbudowy Zasobów Przyrodniczych (KPOZP). Proces jego przygotowania koordynuje Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ). Jednym z elementów KPOZP jest artykuł 10 (obecnie w fazie projektu), dotyczący owadów zapylających. Na tę kategorię zwrócono szczególną uwagę już na poziomie unijnym:

Zaproponowane środki odbudowy uderzają w pszczelarstwo?

Jeden z krytykujących projekt polityków zwrócił uwagę na cztery obszary działania sformułowane w art. 10 KPOZP, które uderzyłyby w pszczelarstwo: ograniczanie pasiek na terenach chronionych, likwidacja, limity i zmniejszanie pasiek miejskich, ingerencja w hodowlę i dobór matek pszczelich, ograniczanie bazy pokarmowej dla pszczół.

A co znajdziemy w samym dokumencie? W kontekście pszczoły miodnej i obszarów chronionych sformułowano następujące postulaty:

W przypadku miast czytamy też o maksymalnym dopuszczalnym zagęszczeniu uli (s. 37), zmniejszeniu liczby pasiek na dachach budynków powyżej dwóch kondygnacji oraz stopniowym wygaszaniu pasiek na dachach instytucji publicznych (s. 50). To kwestie wspomniane przez polityka, ale ich deklarowanym celem nie jest walka z pszczelarstwem, a zadbanie o bioróżnorodność i przestrzeń dla innych owadów zapylających.

Kwestia matek pszczelich pojawia się w rekomendacjach i dotyczy ograniczenia sprowadzania do hodowli matek obcych genetycznie (s. 37). Nie znaleźliśmy za to nic o ograniczaniu bazy pokarmowej – dokument mówi tylko o jej zróżnicowaniu (s. 23) oraz wydaniu publikacji na ten temat (s. 9).

Projekt, nad którym pracowało nie tylko MKiŚ

W skład grupy roboczej pracującej nad dokumentem KPOZP o zapylaczach weszli reprezentanci: Ministerstwa Klimatu i Środowiska, Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych, parków narodowych, jednostek samorządu terytorialnego, uczelni wyższych, instytutów naukowych, organizacji pozarządowych, edukatorów przyrodniczych. 

W projekcie zaznaczono, że materiałem wyjściowym do jego przygotowania była m.in. Narodowa Strategia Ochrony Owadów Zapylających, przygotowana w 2020 roku przez Greenpeace – fundację działającą na rzecz ochrony środowiska. Nad tą publikacją pracowali naukowcy z wielu polskich uczelni oraz przedstawiciele organizacji pszczelarskich. 

Greenpeace nie jest neutralnym źródłem wiedzy – w przeszłości dało się poznać jako środowisko negatywnie nastawione wobec energetyki atomowej. Poglądy fundacji o rzekomej szkodliwości energii atomowej nie znalazły potwierdzenia w dowodach naukowych (s. 3). W 2016 roku do organizacji zwrócili się również laureaci Nagrody Nobla, którzy apelowali o zaprzestanie antynaukowej krytyki wobec żywności modyfikowanej genetycznie (GMO). 

Entomolodzy ostrzegają przed przepszczeleniem

Dla uzupełnienia tej perspektywy zweryfikowaliśmy podstawy naukowe rekomendacji grupy roboczej dokumentu KPOZP. Uwzględniliśmy inne badania czy głosy ekspertów – dostępne dowody rzeczywiście wskazują, że dominacja jednego gatunku pszczół nie jest korzystna dla środowiska.

Australijscy i amerykańscy naukowcy zauważyli (1, 2), że negatywny wpływ pszczół hodowlanych na dzikie zapylacze przejawia się ich konkurencją o zasoby kwiatowe czy transmisją patogenów. W czasopiśmie „Science” czytamy, że istnieją na to dowody, a literatura naukowa odnotowuje coraz większą liczbę wzmianek o tym problemie. 

Tezę o konkurencji i przenoszeniu chorób podtrzymały (s. 8) badaczki (1, 2) z Uniwersytetu Jagiellońskiego – autorki ekspertyzy Instytutu Ochrony Środowiska (IOŚ). Dr hab. Aneta A. Ptaszyńska z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, badająca pszczoły miodne, przesłała nam oświadczenie Polskiego Towarzystwa Entomologicznego (PTE). Czytamy w nim m.in., że w Polsce jest około 2,4 mln rodzin pszczelich, czyli tyle samo, co w 30-krotnie większych powierzchniowo Stanach Zjednoczonych.

Konflikt hodowlanych zapylaczy z dzikimi

Niekorzystnemu wpływowi jednych owadów na drugie przyjrzeli się również badacze przeprowadzający eksperyment na jednej z włoskich wysp. Kilka razy w roku, przez 4 lata, naukowcy zamykali na kilka dni pszczoły hodowlane w ulach. Zaobserwowano, że w wyniku tego ilość nektaru w kwiatach zwiększyła się o około 60 proc., a dzikie owady miały około 30 proc. więcej pyłku do zbioru. 

Zarówno naukowcy przeprowadzający eksperyment, jak i komentujący go entomolodzy (badacze owadów), zwrócili uwagę na to, że do spadku liczebności dzikich zapylaczy mogły przyczynić się również inne czynniki, niekoniecznie same pszczoły miodne. Wskazano m.in. zmniejszoną liczbę kwiatów w okresie badania czy fakt, że populacje owadów ulegają naturalnym wahaniom. 

Jeden z naukowców zauważył, że wyniki eksperymentu mogą nie mieć zastosowania w innych środowiskach. Dlatego też autorzy badania stwierdzili, że ich eksperyment powinien zainspirować do zainicjowania nowych badań, nie do bezzwłocznego tworzenia restrykcji dotyczących pszczół miodnych w każdym miejscu. 

Analiza w pigułce

„Ja mówiłem o jego [Pétera Magyara – przyp. Demagog] wyczynach w życiu prywatnym, po prostu niebywałych […]. No na przykład to, co opisuje jego żona, że upiekł szczenię”. To fragment wypowiedzi Jarosława Kaczyńskiego. Prezes Prawa i Sprawiedliwości przywoływał fałszywą informację na temat lidera węgierskiej partii politycznej, która zwyciężyła w ostatnich wyborach. Kampania na Węgrzech była naznaczona dyskusjami na temat wpływania na wyborców poprzez siatki kont w mediach społecznościowych, podejrzane strony internetowe uderzające w opozycyjnych polityków czy antyukraińskie narracje głoszone przez Viktora Orbána.

❌ Pomimo jednoznacznych dementi i braku jakichkolwiek dowodów na to, że Magyar miał "upiec psa" w mikrofalówce, ta nieprawdziwa narracja nadal się rozprzestrzenia #FakeNews

Teraz została podana dalej także przez lidera @pisorgpl, @OficjalnyJK, który nie wskazał żadnych źródeł… https://t.co/j9WMVCW2Ju pic.twitter.com/q2qQ7hYvzP

— 🔎 DEMAGOG (@DemagogPL) April 14, 2026

Ostatecznie, mimo tych działań, partia Fidesz po 16 latach straciła większość w węgierskim parlamencie. Wybory na Węgrzech to kolejne po Rumunii czy Mołdawii potwierdzenie, że wybory wciąż są okresem, w którym mamy do czynienia ze wzmożeniem działań dezinformacyjnych.

Aby już teraz dobrze przygotować się przed wyborami w Polsce w 2027 roku, postanowiliśmy stworzyć podsumowanie technik manipulacji, które były wykorzystywane w czasie węgierskich wyborów, i ocenić, czy istnieje ryzyko, że podobne sposoby będą wykorzystywane do wpływania na opinię polskich obywateli.

3 tys. nagrań. Jak używa się treści wideo w czasie kampanii wyborczej?

Wieczór, elegancka restauracja i Péter Magyar, lider partii TISZA, patrzący prosto w obiektyw. Po chwili z ust głównego rywala Viktora Orbána w walce o przejęcie władzy na Węgrzech padają słowa: „Cofnę wam wszystkim 13 emeryturę, a jeśli nie zagłosujecie na Orbána, to przekażę pieniądze Ukraińcom”. To jedno z tysięcy nagrań, które w trakcie kampanii miały dyskredytować przewodniczącego największej partii opozycyjnej na Węgrzech. Film został w całości wygenerowany z użyciem sztucznej inteligencji i pojawił się na profilu stanowiącym element jednej z siatek kont skoordynowanych do promowania prorządowej narracji.

Tego typu aktywność wychwyciła węgierska organizacja factcheckingowa Lakmusz już w pierwszej połowie marca 2026 roku. W tamtym czasie siatka składała się z ok. 17 kont, które działały wyłącznie na TikToku. Wśród publikowanych treści znalazły się materiały wygenerowane z użyciem sztucznej inteligencji, pokazujące np. małą dziewczynkę, profesora czy kibica piłkarskiego, którzy albo atakowali lidera TISZY, albo wyrażali poparcie dla ówczesnego premiera. Te konta miały wiele wspólnych cech:

• zaczęły publikować mniej więcej w tym samym czasie i z podobną intensywnością,
• opisy profili zawierały mocne stwierdzenia (np. „Ceną za zwycięstwo Partii TISZA będzie droga benzyna, brutalne media i całkowita destrukcja…”),
• przygotowywały nagrania na podobne tematy, np. Ukrainy czy ochrony zdrowia.

Siatki kont niczym hydra – usuń jedną, zaraz pojawi się kolejna

Konta były usuwane przez TikToka, jednak na ich miejsce tworzono nowe siatki. 20 marca 2026 roku analitycy NewsGuard ogłosili, że odkryli skoordynowane działanie 34 kont, także funkcjonujących na platformie TikTok. Każde z nich miało ustawione jako zdjęcie profilowe obraz stworzony przez AI bądź węgierską flagę. 

Wśród nagrań znalazły się m.in. fragmenty z fikcyjnych programów telewizyjnych, mające pokazywać Pétera Magyara jako łatwo wpadającego w gniew. Nie minęło dużo czasu, a działalność tych kont także została zawieszona. Mimo to wciąż pojawiały się nowe, o czym 4 kwietnia informował Lakmusz. Jak podsumowali fact-checkerzy z Węgier, sieć składająca się z 80 profili, w tym stron stworzonych na Facebooku, opublikowała przynajmniej 3 tys. filmów.

Fake news na nieznanym portalu

Dezinformacja w czasie węgierskich wyborów pojawiała się nie tylko w mediach społecznościowych. Fact-checkerzy odnotowali także pojawienie się szokujących treści na nieznanych wcześniej stronach internetowych. Pozornie wyglądały one jak portale informacyjne, jednak po analizie ich aktywności okazywało się, że były witrynami stworzonymi specjalnie do rozpowszechniania nieprawdziwych narracji.

Pierwsze przykłady takich działań zauważono pod koniec lutego 2026 roku, kiedy na jednej z takich stron pojawiło się oskarżenie o pedofilię skierowane w kierunku Gábora Iványiego. W artykule zestawiono byłego węgierskiego polityka i pastora z Péterem Magyarem. 

Jak zauważyli analitycy Lakmusza, news na temat pastora, a także sama strona wzbudzały wiele podejrzeń. Nie podano żadnych źródeł na poparcie informacji o pedofilskich zarzutach, artykuł opublikowano bez danych na temat autora, brakowało też jakichkolwiek wzmianek o założycielu witryny. Ponadto sama treść zawierała wiele sformułowań nietypowych dla języka węgierskiego, co może być znakiem, że tekst przetłumaczono z użyciem AI. Ponadto stronę założono na kilka dni przed opublikowaniem tekstu na temat Iványiego.

Historia o psie z mikrofali wzięła się właśnie z takiej podejrzanej strony

Tego typu strony pojawiły się w czasie kampanii jeszcze kilkukrotnie. Na celowniku znalazł się nie tylko Péter Magyar, któremu zarzucano planowanie przewrotu w razie przegranej w wyborach. Ofiarami podobnych działań stały się również inne osoby powiązane z partią TISZA:

• Generał Romulusz Ruszin-Szendi, ekspert ds. obronności i kandydat na szefa węgierskiego ministerstwa obrony narodowej, miał wspólnie ze swoim kuzynem rekrutować Węgrów do udziału w wojnie na Ukrainie.
• Nazwisko wiceprzewodniczącej TISZY, Ágnes Forsthoffer, miało znaleźć się w aktach związanych ze sprawą Jeffreya Epsteina. Zgodnie z fałszywym artykułem uczestniczyła ona w procederze handlu ludźmi.

W podobnym niewiarygodnym źródle pojawiła się też informacja o rzekomej książce byłej żony Magyara, w której opisała, jak jej eksmąż włożył psa do kuchenki mikrofalowej. Jak opisywaliśmy w naszej analizie, publikacja tego typu nie istnieje, a jedyny ślad po niej znajduje się na stronie internetowej Magyar Hírek 24 (pol. Wiadomości z Węgier 24). Stronę założono na tydzień przed głosowaniem w wyborach do węgierskiego parlamentu, ponadto, jak wskazano w artykule AFP Sprawdzam, część treści na niej opublikowanych stworzono z wykorzystaniem narzędzi AI.

Fałszywe strony to jedna z metod stosowanych przez rosyjski aparat dezinformacji

W kontekście wpływu zagranicy na węgierskie wybory istotne są także ustalenia portalu The Insider. W połowie marca pojawił się tam tekst na temat zaangażowania rosyjskiej sieci botów o nazwie „Matrioszka” do rozpowszechniania dezinformacji przed głosowaniem.

Według fact-checkerów z Lakmusza miała ona niewielki wpływ na kształtowanie lokalnej infosfery. Mimo to nie można ignorować faktu, że próba uwiarygadniania fałszywych narracji na temat Magyara i ekspertów związanych z jego partią za pomocą fikcyjnych źródeł stała się metodą stosowaną w różnych miejscach na świecie.

Potwierdzają to zresztą spostrzeżenia tych samych fact-checkerów. W każdym z artykułów opisujących fałszywe narracje zwracają uwagę na komentarze Projektu Gnida, zajmującego się monitorowaniem rosyjskiej propagandy. W ich opinii podejrzane portale założyła grupa Storm-1516, która w przeszłości tworzyła treści mające wpływać na wyborców w Niemczech czy Francji. Ta sama grupa była odpowiedzialna też za stworzenie strony, na której opisano nieprawdziwą książkę o Magyarze.

The latest Storm-1516 disinformation campaign is targeting Hungary and the primary opposition candidate Peter Magyar, the campaign promotes a false narrative that Magyar's former wife published memoire which claims that Magyar has a severe alcohol addiction pic.twitter.com/ekl2tfTgg1

— gnida project (@gnidaproject) April 7, 2026

Rosyjska propaganda wykorzystała antyukraińskie przekazy Fideszu

Ośrodek Studiów Wschodnich (OSW) w jednej ze swoich przedwyborczych publikacji zwracał uwagę na to, jak Fidesz silnie oparł swoją kampanię na przekazie antyukraińskim (s. 6). Ukraina w rządowych wiadomościach była przedstawiana jako państwo niszczące węgierską gospodarkę. Jednocześnie starano się pokazać Pétera Magyara i partię TISZA jako proukraińskich. Podobne wątki pojawiały się we wspomnianych filmach na TikToku czy w artykułach o zachęcaniu Węgrów do wzięcia udziału w wojnie.

O domniemanej ukraińskiej dywersji informował w swoim wpisie na Facebooku profil Centrum Usług Prawnych na Facebooku. Te treści przypominały przekaz, który znalazł się na stronie Pravda Polska, będącej elementem międzynarodowej rosyjskiej sieci szerzącej prokremlowską propagandę. O ukraińskiej odpowiedzialności pisało na Facebooku także Radio Białoruś, będące częścią białoruskiego aparatu propagandowego – cytowano słowa Dmitrija Pieskowa, rzecznika Kremla.

Przekaz o planowanym zamachu stanu na Węgrzech pojawił się w czasie kampanii w kontekście Pétera Magyara. W Polsce głośniej było jednak o ukraińskich planach przewrotów. Szczególnie popularne okazało się nagranie, które było rzekomym nagraniem z telefonu jednego z ukraińskich żołnierzy uczestniczących w takich przygotowaniach. 

Zdaniem ukraińskiego Centrum Zwalczania Dezinformacji (CPD) było to celowo sfabrykowane nagranie, które miało potwierdzić ingerencję Ukraińców w wybory na Węgrzech. Konta komentujące polskojęzyczne treści na ten temat wyrażały antyukraińskie nastawienie, np.: „Dlatego powinniśmy wyprosić z Polski wszystkich Ukraińców”.

Ostrzeżenie przed wyborami w Polsce – na co należy zwrócić uwagę?

Podobne sposoby na manipulowanie opinią wyborców to już właściwie trend, obserwowany w czasie wyborów także w Polsce. W 2024 roku opisywaliśmy, jak węgierska firma Estratos była zaangażowana we wspieranie profili na Facebooku, które publikowały reklamy polityczne uderzające w kandydatów na prezydenta. Również w naszym kraju w grudniu 2025 roku pojawiły się treści tworzone z użyciem AI i zachęcające do PolExitu. Niedawno opisywaliśmy też, jak z pomocą sztucznej inteligencji tworzy się konta będące elementem rosyjskiej operacji Undercut. 

Odnośnie do tworzonych fałszywych portali internetowych możemy wspomnieć o witrynie pislamizacja.com.pl. W 2023 roku OKO.press opublikowało artykuł na temat strony, która działała przez kilka dni i, zdaniem Anny Mierzyńskiej, miała stanowić test podobnych technik manipulacji przed wyborami do parlamentu. 

Węgierskie wybory pokazują, że procesy demokratyczne w Europie cały czas są na celowniku rosyjskiej propagandy. Mechanizmy manipulowania opinią wyborców są znane i stosowane przy różnych okazjach. Jak pokazaliśmy, podobne przykłady są także widoczne w Polsce. Przed przyszłorocznymi wyborami kluczowe jest zatem, aby odpowiednio się przygotować na potencjalne zagrożenie. 

Cel warsztatów

Celem warsztatów jest wzmocnienie kompetencji dziennikarzy w zakresie identyfikowania, analizowania i weryfikowania dezinformacji – ze szczególnym uwzględnieniem rosyjskich operacji wpływu. Podczas szkolenia uczestnicy poznają mechanizmy rozpowszechniania fałszywych informacji, nauczą się korzystać z narzędzi factcheckingowych oraz stosować je w codziennej pracy redakcyjnej. Szkolenie obejmie także ocenę zagrożeń dezinformacyjnych w kontekście międzynarodowym oraz praktyczne strategie reagowania na manipulacje.

– Dziś redakcje działają pod ogromną presją czasu, a dezinformacja coraz częściej przybiera formę wiarygodnych informacji. Jeśli nie chcemy nieświadomie wzmacniać takich przekazów, musimy uważnie analizować narracje, które pojawiają się w przestrzeni informacyjnej. Rosja konsekwentnie wykorzystuje je do pogłębiania podziałów i osłabienia relacji międzynarodowych. Dlatego tak ważne jest wzmacnianie kompetencji dziennikarzy i wspólne przeciwdziałanie dezinformacji – komentuje Marcin Kostecki, redaktor naczelny portalu Demagog.  

Zakres szkolenia 

Podczas warsztatów zostaną omówione wybrane zagadnienia dotyczące sposobów rozpoznawania dezinformacji, fake newsów i innych rodzajów fałszywych informacji. Nie zabraknie również informacji na temat skali i rodzajów zagranicznych ingerencji w polską przestrzeń informacyjną. Szkolenia prowadzone będą przez najbardziej doświadczonych trenerów Stowarzyszenia Demagog. 

Proponowane zagadnienia

• Rosyjska dezinformacja i operacje wpływu – cele, narracje i narzędzia.
• Rozpoznawanie operacji wpływu i problem atrybucji.
• Fact-checking w pracy dziennikarskiej: metodologia i narzędzia factcheckingowe.
• Weryfikacja informacji w praktyce: źródła, dane, kontekst.
• Geolokalizacja jako element procesu weryfikowania informacji (OSINT).
• Rozpoznawanie treści generowanych i modyfikowanych przez AI.
• Krytyczna analiza źródeł prezentujących się jako wiarygodne.
• Analiza sieci powiązań informacyjnych i powielanych narracji.

Kiedy i gdzie?

Warsztaty odbędą się 11 czerwca 2026 roku w godzinach 9:30–15:30 w Warszawie. Liczba miejsc jest ograniczona do 20 osób, co pozwoli na pracę w kameralnej, warsztatowej formule.

Kto może wziąć udział w warsztatach?

Zapraszamy dziennikarzy i dziennikarki mediów lokalnych, regionalnych lub ogólnopolskich, jak również osoby działające niezależnie, tj. blogerów oraz aktywistów.  W warsztatach mogą wziąć udział także członkowie organizacji społecznych.

Jak się zgłosić?

Jeśli jesteś zainteresowany udziałem w warsztatach, wypełnij formularz zgłoszeniowy. Udział jest bezpłatny. Pokrywamy koszty dojazdu.

Link do formularza

Współpraca na rzecz odporności informacyjnej 

Warsztaty są częścią szerszego projektu, który zakłada zapewnianie dziennikarzom stałego wsparcia, również po zakończeniu szkolenia. Uczestnicy będą mogli korzystać z konsultacji z ekspertami Demagoga, zgłaszać przekazy wymagające weryfikacji, a pięciu uczestników może otrzymać stypendia w wysokości 1500 USD każde. Eksperci Demagoga będą dostępni dla uczestników warsztatów w ramach bieżącej pracy redakcyjnej, aby dzielić się z nimi wiedzą i doświadczeniem. Zachęcamy do współpracy i tworzenia wspólnych materiałów. 

Redakcje i dziennikarze mogą również zapisać się na newsletter i otrzymywać aktualne analizy oraz ostrzeżenia dotyczące treści, które trafiają do sieci i w krótkim czasie zyskują szeroki zasięg.

Zapisz się i bądź o krok przed dezinformacją: link

W listopadzie zeszłego roku w mediach tradycyjnych i społecznościowych pojawiły się doniesienia na temat eksplozji, która uszkodziła tory kolejowe na trasie z Warszawy do Lublina. W powstałym chaosie informacyjnym trudno było odróżnić wiarygodną informację od fałszywej – w sieci popularność zdobyły spekulacje, m.in. na temat tego, kto stał za atakiem i czy w ogóle do niego doszło.

Powtarzany schemat obserwowaliśmy w przypadku kilku zeszłorocznych podpaleń oraz po naruszeniu polskiej przestrzeni powietrznej przez drony we wrześniu – podobne były źródła dezinformacji, stosowane w przekazach metody oraz cele, które chcieli osiągnąć autorzy. We wszystkich tych przypadkach kluczową rolę odgrywało szybkie rozprzestrzenianie niesprawdzonych informacji, które potęgowały chaos informacyjny, wzbudzały poczucie zagrożenia i utrudniały rzetelną ocenę sytuacji (1, 2, 3).

Skoordynowana dezinformacja – jak ją rozpoznać?

Rosyjskim aktom dywersji na terytorium Polski niezmiennie towarzyszą skoordynowane operacje informacyjne – od anonimowych kont w mediach społecznościowych po wyspecjalizowane portale rozpowszechniające zmanipulowane treści. Ich celem jest często promowanie konkretnych narracji, podważanie zaufania do instytucji państwa czy polaryzowanie opinii publicznej, lecz niekiedy obserwujemy działania mające po prostu wywołać chaos.

Przykładem takich treści są wpisy i krótkie filmy opublikowane w mediach społecznościowych po wtargnięciu dronów we wrześniu (np. 1, 2, 3) i eksplozji na torach w listopadzie (np. 1, 2). Warto zwrócić uwagę na charakterystyczne cechy takich przekazów:

• emocjonalny, alarmistyczny język (np. „reżim kijowski chce wprowadzić Polskę do wojny”),
• brak podania wiarygodnych źródeł informacji i odwoływanie się do zdrowego rozsądku (np. „Zemsta ze strony ukraińskiej. To było do przewidzenia”),
• sugestie, że „media głównego nurtu milczą” lub „prawda jest ukrywana”,
• manipulowanie przekazem pochodzącym z neutralnych źródeł informacji (np. przedstawienie danych o skali dezinformacji jako wyników badań opinii publicznej).

Zrzucanie winy na Ukraińców i inne narracje rosyjskiej propagandy

Do przeprowadzania aktów dywersji na zlecenie rosyjskich służb często są rekrutowani obywatele Ukrainy. W czerwcu zeszłego roku ukraiński wywiad ostrzegał, że takie oferty mogą być kierowane do osób w trudnej sytuacji finansowej, które zamieszkują okupowane tereny. Jak przeczytamy w raporcie International Center for Counter-Terrorism (ICCT), powstałym we współpracy z GLOBSEC, tylko nieco ponad połowa sabotażystów zrekrutowanych w ten sposób wie, że ich zleceniodawcą są rosyjskie służby (s. 24).

Jak zwrócił uwagę dr Michał Marek z Centrum Badań nad Współczesnym Środowiskiem Bezpieczeństwa (CBWSP), który udzielił nam komentarza w zeszłym roku, jednym z celów takiej strategii jest wzbudzanie antyukraińskiego sentymentu w atakowanym państwie:

Działania służące realizacji tego samego celu widzimy w rosyjskich treściach propagandowych w mediach społecznościowych. Dla przykładu, wśród fałszywych narracji pojawiających się po naruszeniu polskiej przestrzeni powietrznej przez rosyjskie drony do najczęstszych należały treści obarczające Ukrainę winą za incydent (1, 2, 3).

Jak reagować na takie zdarzenia?

W obliczu podobnych incydentów kluczowe znaczenie ma zachowanie ostrożności w odbiorze i udostępnianiu informacji. Przede wszystkim warto opierać się na komunikatach oficjalnych instytucji oraz sprawdzonych źródłach medialnych, a w przypadku wątpliwości – wstrzymać się z dalszym rozpowszechnianiem niesprawdzonych treści.

Dla odbiorców istotne staje się zwracanie uwagi na sygnały ostrzegawcze, np. nacechowany język i przekazy, których celem jest wywołanie silnych negatywnych emocji – takich jak strach czy oburzenie. Dla dziennikarzy i instytucji państwowych w sytuacjach kryzysowych kluczowe z kolei jest szybkie dostarczenie odbiorcom sprawdzonej, wiarygodnej informacji, ponieważ dezinformacja jest najskuteczniejsza, gdy wypełnia lukę informacyjną.

Publikacja została opracowana w ramach projektu „Prebunking at Scale” przy wsparciu European Fact-Checking Standards Network.

To nie jest klasyczna kampania fundraisingowa. To opowieść o pracy fact-checkerów, o absurdach dezinformacji i o tym, dlaczego niezależność w tej pracy ma kluczowe znaczenie.

Kampania, która zaczyna się od „bojowego zadania”

Fabuła serialu koncentruje się na dwóch pracowniczkach Demagoga, które dostają zadanie przygotowania kampanii 1,5%. Punkt wyjścia jest prosty – ale szybko okazuje się, że znalezienie sensownego pomysłu wcale takie nie jest.

ODCINEK 1 – „Zadanie bojowe”

 

Wyświetl ten post na Instagramie

 

Post udostępniony przez Stowarzyszenie Demagog (@demagogpl)

Pierwszy odcinek prowadzi widza przez spotkanie z agencją kreatywną, gdzie pojawiają się pomysły efektowne, ale kompletnie oderwane od rzeczywistości fact-checkingu. Strach, manipulacja, „viralowe akcje” – wszystko to brzmi znajomo, ale jednocześnie pokazuje, jak łatwo zgubić sens działań, gdy liczy się tylko zasięg.

To moment, w którym bohaterki orientują się, że kampanię muszą stworzyć po swojemu, czyli w oparciu o to, czym Demagog faktycznie się zajmuje.

Technologia kontra rzeczywistość

W drugim odcinku twórcy zadają sobie pytanie: czy technologia może rozwiązać problem dezinformacji?

ODCINEK 2 – „Prawdomat”

 

Wyświetl ten post na Instagramie

 

Post udostępniony przez Stowarzyszenie Demagog (@demagogpl)

„Prawdomat” – urządzenie, które ma w czasie rzeczywistym weryfikować wypowiedzi polityków – brzmi jak idealne rozwiązanie. Do momentu, gdy test kończy się spektakularną porażką.

To nie tylko humorystyczna scena, ale też ważny komentarz: żadna technologia nie zastąpi pracy ludzi, którzy analizują kontekst, źródła i intencje. W tle widzimy też postać fact-checkera, który przypomina, że dezinformacja to nie abstrakcyjny problem – to codzienna, intensywna praca.

A gdyby inni też mogli mówić nieprawdę?

Jednym z najmocniejszych momentów serialu jest odcinek trzeci, który całkowicie zmienia perspektywę.

ODCINEK 3 – „Co gdyby inne zawody mówiły nieprawdę?”

 

Wyświetl ten post na Instagramie

 

Post udostępniony przez Stowarzyszenie Demagog (@demagogpl)

Zamiast mówić o politykach, twórcy pokazują świat, w którym lekarze, nauczyciele czy piloci samolotu pozwalają sobie na „małe kłamstwa”. Efekt jest natychmiastowy: absurd, niepokój i bardzo konkretne poczucie zagrożenia.

Ten odcinek działa właśnie dlatego, że przenosi problem dezinformacji do codziennych sytuacji i pokazuje, jak wysokie są stawki. Bo jeśli w innych zawodach nie akceptujemy nieprawdy – dlaczego miałoby to być normalne w debacie publicznej?

Między „wielkim pomysłem” a realnymi ograniczeniami

Kolejne odcinki rozwijają historię i pokazują, jak trudne jest budowanie kampanii, która jednocześnie przyciąga uwagę i pozostaje uczciwa wobec odbiorców.

ODCINEK 4 – „Demagodżin”

 

Wyświetl ten post na Instagramie

 

Post udostępniony przez Stowarzyszenie Demagog (@demagogpl)

Dziewczyny próbują wymyślić hasło na billboard. Proste zadanie – przynajmniej w teorii. W praktyce szybko przeradza się to w spór o to, co właściwie powinno wybrzmieć najmocniej: misja, emocje, liczby, a może coś „chwytliwego”.

Dyskusja eskaluje do momentu, w którym jedna z nich sięga po… magiczną lampę. Po jej potarciu pojawia się Demagodżin – postać, która w jednej chwili rozwiązuje problem i podsuwa gotowe hasło.

Brzmi jak idealne rozwiązanie? Tylko pozornie.

ODCINEK 5 – „Śliska kasa”

 

Wyświetl ten post na Instagramie

 

Post udostępniony przez Stowarzyszenie Demagog (@demagogpl)

Wątek tajemniczego filantropa wprowadza zupełnie inny poziom refleksji. Łatwe finansowanie okazuje się obwarowane warunkami, które ograniczają niezależność działania. Ostateczna decyzja o rezygnacji z takiej współpracy prowadzi do jasnej puenty: niezależny fact-checking potrzebuje niezależnego, oddolnego finansowania.

Finał: mniej efektów, więcej sensu

Ostatni odcinek zamyka całą historię w sposób, który dobrze oddaje charakter pracy Demagoga.

ODCINEK 6 – Wielki finał

 

Wyświetl ten post na Instagramie

 

Post udostępniony przez Stowarzyszenie Demagog (@demagogpl)

Po serii nieudanych (albo zbyt „przekombinowanych”) pomysłów dziewczyny decydują się na coś spektakularnego – podświetlają Pałac Kultury i Nauki na pomarańczowo. Wszystko wskazuje na to, że w końcu się udało: jest efekt, jest skala, jest potencjał na rozgłos.

Chwilę później widzą materiał w telewizji. Problem w tym, że nie ma w nim ani słowa o kampanii.

To moment, w którym wszystko się domyka. Nawet najbardziej widowiskowa akcja może zostać przykryta przez kolejną falę dezinformacji i bieżących wydarzeń.

I właśnie dlatego sens tej pracy leży gdzie indziej. Fact-checking nie opiera się na efektownych trikach ani jednorazowych akcjach, tylko na konsekwentnej, codziennej pracy: analizie, weryfikacji i reagowaniu na to, co pojawia się w przestrzeni publicznej.

Dlaczego Demagog robi taki serial

Mini-serial spełnia dwie funkcje jednocześnie. Z jednej strony pokazuje kulisy pracy organizacji i oswaja temat fact-checkingu. Z drugiej – jasno komunikuje, że ta praca wymaga stabilnego finansowania.

W 2025 roku środki z 1,5% pozwoliły sfinansować równowartość 1,5 etatu fact-checkera. To konkretne wsparcie, które bezpośrednio przekłada się na liczbę analiz, weryfikacji i materiałów edukacyjnych.

1,5% to realny wpływ

Serial prowadzi do prostego wniosku: jeśli zależy nam na rzetelnej debacie publicznej, trzeba wspierać tych, którzy ją współtworzą.

Przekaż nam 1,5% swojego podatku, wpisując w PIT numer KRS: 0000615583.

Ten serial można obejrzeć dla humoru. Można też potraktować go jako punkt wyjścia do czegoś więcej – refleksji nad tym, jak działa informacja i kto stoi za jej weryfikacją.

W coraz bardziej zdigitalizowanym świecie informacji szkoła przestaje być jedynym źródłem wiedzy o świecie, ustępując miejsca niekończącym się falom wiadomości, które w mediach społecznościowych zalewają coraz młodszych uczniów. Najnowsze aplikacje, skonstruowane w taki sposób, by skupić uwagę odbiorców jak najdłużej, nie pozostawiają im czasu na krytyczne myślenie. Równocześnie są najpopularniejszymi nośnikami informacji kreujących nasz obraz świata. Co za tym idzie, bywa on zniekształcony przez algorytmy serwisów społecznościowych czy celowe manipulacje ich użytkowników. Szczególnie podatnym na działanie dezinformacji obszarem pozostają prawa i wartości Unii Europejskiej.

Problem podważania istoty istnienia Unii Europejskiej oraz przypisywania jej nieprawdziwych, wrogich intencji nabiera szczególnego znaczenia w kontekście edukacji młodzieży. Choć nastolatki sprawnie poruszają się w cyfrowym świecie, ich kompetencje krytyczne pozostają na alarmująco niskim poziomie:

• Według raportu Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej (NASK)  „Nastolatki 3.0” (2023) zaledwie połowa polskich nastolatków deklaruje sprawdzanie autentyczności informacji znalezionych w sieci (s. 123).
• Innym widocznym efektem braku kompetencji jest nieznajomość zagrożeń, które niesie ze sobą dezinformacja. Wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Obywatelskich (2022) pokazują, że tylko co czwarty 14-latek potrafi wskazać, w jaki sposób fake newsy mogą realnie zaszkodzić mechanizmom demokratycznym (s. 72).
• Podatność uczniów na dezinformację wzmaga zjawisko opisane przez dr Monikę Jabłońską w książce „Kompetencje medialne generacji Z. Pomiar – diagnoza – kształcenie” (2025) – uczniowie wykazują silną tendencję do przeceniania swoich umiejętności cyfrowych. Ta nadmierna pewność siebie sprawia, że rzadziej stosują mechanizmy kontrolne, stając się łatwym celem dla zaawansowanej manipulacji (s. 266).

POBIERZ MATERIAŁY

Wiemy, że merytoryczna dyskusja na temat funkcjonowania Unii Europejskiej to dopiero połowa sukcesu. Dlatego przygotowaliśmy dla Was proste i angażujące narzędzie do utrwalenia i weryfikacji wiedzy uczniów.

Po skorzystaniu z naszych materiałów dydaktycznych zachęcamy do sprawdzenia swoich sił w grze edukacyjnej dostępnej na stronie internetowej fajniezewiesz.pl. Na potrzeby walki z dezinformacją w kontekście unijnym dodaliśmy do quizu nową kategorię „Prawa i wartości UE”, by oswoić uczniów z przykładami narracji powielanych przez kanały dezinformacji w tym zakresie. Stworzona przez nas gra pozwala uczniom zmierzyć się z realnymi przykładami dezinformacji w bezpiecznym, kontrolowanym środowisku. Dzięki niej uczniowie mogą na własnej skórze sprawdzić, czy potrafią odróżnić prawdę od manipulacji. Z kolei nauczyciel zyskuje gotowe przykłady do wykorzystania w dyskusji. 

Z myślą o nauczycielach starszych klas przygotowaliśmy również serię artykułów, w których rozprawiamy się z najpopularniejszymi mitami na temat unijnych wartości. Zachęcamy do zapoznania się z takimi tematami jak:

• Czy UE zabiera nam wolność? Unijne wartości pod lupą
• UE mówi o demokracji, a tak naprawdę jest dyktaturą? Unijne wartości pod lupą
• UE promuje równość czy faworyzuje mniejszości? Unijne wartości pod lupą
• Praworządność. Narzędzie UE do szantażu? Unijne wartości pod lupą
• Czy Unia naprawdę szanuje godność i prawa człowieka? Unijne wartości pod lupą

Materiały powstały w ramach projektu Stowarzyszenia Demagog pt. „Fakty, nie fikcja! Kampania antydezinformacyjna na temat praw i wartości Unii Europejskiej skierowana do nauczycieli w małych miejscowościach i na obszarach wiejskich”. Celem projektu jest przeciwdziałanie dezinformacji na temat Unii Europejskiej – zwłaszcza w obszarze jej praw i wartości – poprzez rozwijanie kompetencji medialnych i informacyjnych nauczycieli z mniejszych miast oraz terenów wiejskich. Projekt wspiera nauczycieli w prowadzeniu edukacji opartej na faktach, sprzyjającej kształtowaniu krytycznego myślenia wśród dzieci i młodzieży. W ramach działań projektowych przewidziano: organizację szkoleń stacjonarnych i online dla nauczycieli, przygotowanie pakietu edukacyjnego obejmującego materiały dydaktyczne, grę edukacyjną oraz analizy fact-checkingowe, a także przeprowadzenie kampanii informacyjnej wśród nauczycieli na temat dezinformacji dotyczącej praw i wartości UE.

Projekt jest finansowany w ramach programu „Protecting EU Values and Fundamental Rights through Public Participation and  Civil Society Assistance in Central Europe – PROTEUS” realizowanego przez TF we współpracy z programem Engaging Central Europe (ECE) of The German Marshall Fund of the United States. Program PROTEUS jest współfinansowany przez Europejską Agencję Wykonawczą ds. Edukacji i Kultury (EACEA) w ramach europejskiego programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” (CERV).

Przedstawione poglądy i opinie są wyłącznie poglądami autora (autorów) i nie muszą odzwierciedlać poglądów Unii Europejskiej ani Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Unia Europejska ani organ przyznający dotację nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

Nawet 61 proc. filmów na TikToku spod hasztagów związanych z „naturalnym” i „holistycznym” leczeniem dzieci zawiera nieprawdziwe informacje. Do 30 proc. materiałów wideo o nowych chorobach zakaźnych na YouTube może wprowadzać w błąd. Fałszywe informacje na temat zdrowia są dziś wszechobecne – cierpią na tym pacjenci i system zdrowia. Potencjalnie zyskują ci, którzy z fake newsów i teorii spiskowych uczynili dochodowy biznes. 

Wskazówka 1. Uważaj, gdy ktoś idzie na przekór całej wiedzy naukowej

Twórcy dezinformacji wykorzystują różne narracje do tego, by negować autorytety naukowe. Idą pod prąd i piszą, że mają wiedzę, o której „lekarz ci nie powie”. Twierdzą, że „lekarze ukrywają prawdę”, a oni sami mają prawdziwe rozwiązania. Przytaczają też stare opowieści o doktorach, którzy promowali papierosy w XX wieku. Zapominając, że przecież to właśnie w 1964 roku naukowcy oficjalnie dowiedli, że palenie jest szkodliwe, a sam marketing koncernów tytoniowych niewiele ma wspólnego z aktualną wiedzą naukową. . 

Owszem – w każdym środowisku mogą zdarzyć się czarne owce, ale warto pamiętać, że naukowcy i lekarze to osoby, które poświęciły lata badaniom i pracy z pacjentami. Jeśli ufamy specjalistom, to maksymalizujemy nasze bezpieczeństwo i możemy mieć większą pewność, że znajdziemy rozwiązanie. Ufając internetowym guru ds. zdrowia tej pewności nie ma wcale. W nauce nawet jeśli ktoś popełni błąd, to inni badacze znajdą sposób na dojście do prawdy ze względu na obowiązujące zasady badawcze. Fałszywi eksperci nie przejmują się błędami i są kategoryczni w swoich osądach.

Wskazówka 2. Przypatruj się, kto faktycznie jest ekspertem, a kto influencerem

W internecie każdy może podać się za eksperta, wymyślić sobie tożsamość i osiągnięcia naukowe. Dla przykładu wielokrotnie opisywaliśmy historię fikcyjnego eksperta dr inż. Jerzego Webera, który ostrzegał przed negatywnymi konsekwencjami zdrowotnymi sieci 5G. Jego postać została wykreowana przez grupę osób, by sprzedawać drogi poradnik kiepskiej jakości –  w „okazyjnej cenie” 200 zł za 48 stron.

To jednak zaledwie wycinek problemu – w sieci działają osoby  które konsekwentnie zawyżają swoje kompetencje i stopnie naukowe. Wielokrotnie opisywaliśmy m.in. fałszywe porady przedstawiane przez Oskara Dorosza, który rekomendował leczenie groźnych chorób przy użyciu suplementów diety lub zastosowania leków poza ich wskazaniami. Dlatego zanim udamy się do kogoś na poradę, przede wszystkim warto sprawdzić, czy faktycznie jest lekarzem, jakie ma kompetencje i czy ma aktywne pozwolenie na wykonywanie zawodu – dziś umożliwia to Centralny Rejestr Lekarzy pod adresem: rejestr.nil.org.pl.

Wskazówka 3. Uważaj, gdy ktoś namawia do zakupu suplementów

Za dezinformacją medyczną kryje się cel, a strategia jej twórców wydaje się prosta: zohydzaj naukę tak często, jak to możliwe, a potem zaproponuj alternatywę. Najpierw w  postaci prostych porad, które można wdrożyć za darmo. Influencerzy czy guru zdrowotni mogą proponować nam, abyśmy użyli cebuli do wyciągania bakterii; czy zastosowali zioła z ogródka na nowotwory. Te proste sposoby podobno mają doprowadzić do tego, że będziemy lepiej i zdrowiej żyć. To jednak pułapka: nie tylko nie ma tak prostych sposobów na śmiertelne choroby. Ale te darmowe porady w końcu mogą się skończyć – miały nas bowiem tylko przywiązać do osoby, która je udziela. A przy okazji sprzedaje też ebooki, czy suplementy, do kupna których chce nas przekonać. 

Suplementy to jednak nie leki. Branie ich garściami nie sprawi, że wyzdrowiejemy ze wszelkich dolegliwości. Każdy taki suplement warto sprawdzić: czy jest bezpieczny, w jakich cenach jest oferowany u różnych sprzedawców i czy faktycznie warto go stosować bez konsultacji ze specjalistą. Najlepiej zrobić to zanim ucierpi na tym nasz portfel. W tym celu warto skorzystać z Rejestru Produktów prowadzonego przez Główny Inspektorat Sanitarny na stronie e.sanepid.gov.pl. Dobrze jest też zajrzeć na stronę badamysuplementy.pl – gdzie możemy zapoznać się z niezależnymi analizami suplementów lub samemu zgłosić podejrzany produkt do badania.

Wskazówka 4. Bądź ostrożny, jeśli ktoś podżega cię przeciw lekarzom

Fałszywe przekazy są skuteczniejsze, gdy wywołują w nas silne emocje  Czasami dochodzi do skrajnych przypadków, gdy zamieniają się one w czyny. W 2021 roku doszło do podpalenia punktu szczepień w Zamościu, a w 2025 roku mieliśmy do czynienia z bezprecedensowymi atakami na lekarzy w Polsce. Niektóre z tych zachowań mogły być związane z teoriami spiskowymi i ogólną niechęcią do ekspertów. 

W 2025 roku znany propagator altmedu Jerzy Zięba stanął przed sądem za to, że pisał o „odrąbywaniu durnych lekarskich głów”. W toku naszych prac wielokrotnie widzieliśmy fałszywe nagłówki, które wskazywały, że lekarze byli zaangażowani w depopulację. Ten mechanizm dezinformacj  jest prosty: jeśli stracimy zaufanie do lekarzy, to zaczniemy szukać pomocy u kogoś innego – a wówczas z pomocą (zapewne odpłatną) mogą przybyć internetowi znachorzy, naturopaci czy inni uzdrowiciele. Dlatego warto obserwować, jakie emocje wzbudzają w nas materiały z internetu. Jeśli jest to strach czy złość, a wręcz gniew – warto się zatrzymać. Bardzo możliwe, że ktoś chce je wykorzystać dla własnych korzyści i namówić nas do czegoś, czego możemy w przyszłości żałować.

Wskazówka 5. Patrz uważnie, gdy pseudonauka zakłada szaty nauki

Nie jest tak łatwo rozpoznać dezinformację medyczną. Niekiedy „przykleja się ona do nauki”, wygląda bardzo profesjonalnie,czasem ma nawet jakieś badania na poparcie niewiarygodnych teorii. Nauka i jej jakość są pod ostrzałem – powstaje bowiem szereg wyspecjalizowanych podmiotów, które opublikują każdą pracę w zamian za opłatę.

Mowa o tzw. „drapieżnych czasopismach”, które nie przestrzegają zasad recenzji naukowych, ale z pozoru wydają się wyglądać naukowo. W takich czasopismach można znaleźć m.in. teksty, które mogą przekonywać, że suplementy mają cudowne właściwości. W 2023 roku opisywaliśmy przypadek wątpliwej publikacji, która rzekomo miała dowodzić, że środki przeciwgrzybiczne leczą autyzm – artykuł ukazał się właśnie w tego rodzaju czasopiśmie. 

Warto więc sprawdzać każde źródło publikacji – bo może znajdować się na tzw. liście Bealla, na której znajdziemy wiele  podejrzanych czasopism lub ich wydawców. Nie zawsze gwarantuje to sukces, ponieważ nie każde wydawnictwo jest tam umieszczane, ale można podążać pewnym wzorem. Na przykład jeśli czasopismo nie ma jasnych zasad publikacji dla autorów, zamieszcza dużo reklam, a do tego nie ma powiązań ze środowiskiem akademickim, to są to dla nas ważne sygnały ostrzegawcze.

Uważaj, patrz, zachowaj ostrożność

Twórcy dezinformacji medycznej bywają bardzo przebiegli – opanowali szereg mechanizmów manipulacji, które wpływają na nasze emocje i zachęcają do podążania za nieprawdziwymi poradami. Działają trochę jak czarnoksiężnicy, którzy uwodzą atrakcyjną formą przekazu, ale w istocie wcale nie mają dobrych zamiarów. Z pewnością wymyślą jeszcze wiele, by nas oszukać, ale nie jesteśmy bezbronni – warto wdrożyć powyższy zestaw prostych porad w życie i mieć oczy szeroko otwarte.

Rok temu opisaliśmy, w jaki sposób politycy manipulują pracą naszego stowarzyszenia. Chodzi przede wszystkim o analizy wypowiedzi, które regularnie publikujemy na naszej stronie i w mediach społecznościowych. Bywa, że oceny, które przyznajemy, wzbudzają kontrowersje i cieszą oponentów tych polityków, których wypowiedzi – zgodnie z naszą metodologią – otrzymały ocenę „fałsz” czy „manipulacja”. Jednak ci sami oponenci nierzadko sami przekazują niesprawdzone lub zmanipulowane informacje. Podsumowaliśmy to krótko: niektórzy politycy widzą tylko swoje „prawdy” i „fałsze” przeciwników. 

Przy okazji tego tekstu przypomnieliśmy, że nasza organizacja jest bezstronna i nie ma sympatii ani antypatii politycznych. Tematy do sprawdzenia wybieramy zgodnie z naszą metodologią – są to wypowiedzi merytoryczne i dotyczące faktów możliwych do zweryfikowania w wiarygodnych źródłach. Dobór próby badawczej jest jakościowy i oparty na kryterium dostępności materiału. I co równie ważne: im częściej polityk podaje informacje obiektywnie sprawdzalne, tym częściej jego wypowiedzi będą się pojawiać na naszym portalu. 

Ale nie tylko politycy o tym zapominają bądź udają, że o tym nie wiedzą. Dziennikarze również wykorzystują naszą pracę i manipulują nią, aby przedstawić jednego polityka w jaśniejszych barwach, a innego – zdyskredytować. Widać to dobrze na przykładzie mediów wspierających obecną opozycję.

„Piekło zamarzło”. „Fałsze” dla rządu w świetle reflektorów

Portal wpolityce.pl zaszczycił nas własnym tagiem, czyli podstroną, na której znajdują się wszystkie teksty dotyczące Demagoga. Skupiają się one m.in. na sytuacjach, w których oceniliśmy jakąś wypowiedź premiera Donalda Tuska jako „fałsz” czy „manipulację” (1, 2, 3). Łącznie oceniliśmy słowa premiera jako „fałsz” 17 razy, „manipulację” – 15, a „prawdę” – 20. O tych ostatnich przypadkach portal wpolityce.pl nie wspomina jednak ani razu.

Co ciekawe, tytuły tekstów często są formułowane tak, aby dać do zrozumienia, że nasza negatywna ocena słów premiera to coś zaskakującego, czego nikt by się po nas nie spodziewał. „Nawet Demagog jednoznacznie demaskuje kłamstwo premiera” – czytamy w jednym z nagłówków. A w kolejnym: „Piekło zamarzło! Portal Demagog o żenującym wpisie Tuska nt. prezydenta Nawrockiego i tańszej energii”.

Nieprzypadkowa konstrukcja

Co ciekawe, w tekstach omawianego portalu o politykach koalicji rządzącej wypowiadają się politycy opozycji, którzy dosadnie komentują fakt, że ich oponentom zdarzyło się podać nieprawdziwe lub zmanipulowane informacje (1, 2, 3). To jeszcze bardziej wzmacnia przekaz skierowany do czytelników, którym sugeruje się, kogo mają widzieć pozytywnie, a kogo negatywnie. Powstaje też wrażenie, że politycy PiS bardziej troszczą się o fakty niż politycy wchodzący w skład rządu, tacy jak Donald Tusk.

Dodatkowo w artykułach często są cytowane komentarze typu [pisownia oryginalna]: „To nic nowego [że ten polityk kłamie – przyp. Demagog]”, „Kiedy tylko zaczyna mówić, to kłamie” czy „Mamy to, kolejny do kolekcji [fałsz – przyp. Demagog]”. Warto też zwrócić uwagę na konstrukcję nagłówków – zawierają one elementy, które trudno uznać za czysto informacyjne, np. „Kolejny polityk koalicji 13 grudnia przegrywa starcie z faktami”, „Trzaskowski pogrążony!” czy „Niedorzecznik rządu”.

W podobny sposób – czyli wybiórczo – pracę Demagoga relacjonuje m.in. portal Do Rzeczy, który skupia się również na rządzie i osobach z nim związanych. Nagłówki tekstów są już jednak bardziej informacyjne niż te portalu wPolityce. O Donaldzie Tusku: „»To nieprawda«. Demagog punktuje Tuska ws. porodówki w Lesku”, „Demagog sprawdził wypowiedź Tuska o pakcie migracyjnym. »Fałsz«”. 

Jednak nie w każdym wypadku tytuł jest czysto informacyjny. Nagłówek artykułu o Rafale Trzaskowskim brzmiał np. „»Demagog niech sprawdzi«. Potężna wpadka Trzaskowskiego w trakcie debaty”, o Janie Grabcu: „»Coraz głupsze te analizy«. Grabiec skrytykował Demagoga, bo ten napisał prawdę o słowach Tuska”. Przyznać jednak trzeba, że ten portal stosuje publicystyczne techniki rzadziej niż portal wpolityce.pl. Mimo wszystko również zauważa naszą pracę przede wszystkim w sytuacjach, gdy weryfikujemy wypowiedzi polityków obozu rządzącego.

Lewicowy Demagog

Z niewiadomych przyczyn wiele mediów przedstawia nas jako organizację o lewicowych poglądach politycznych. Przypomnijmy: jako fact-checkerzy jesteśmy bezstronni politycznie i światopoglądowo w naszej pracy. Kierujemy się wyłącznie faktami. Czasami fakty przemawiają na korzyść której ze stron sceny politycznej, na co jednak nie mamy wpływu. Dla jednych będziemy przez to prawicowi, a dla innych – lewicowi. 

Tak zrobił portal niezalezna.pl, który przytoczył oceny wypowiedzi Adama Szłapki w artykule dotyczącym programu SAFE. Określono nas wtedy jako serwis „z pewnością nieprawicowy”. Wskazano tam, że naszym zdaniem Szłapka kłamał osiem razy. W naszej metodologii jasno napisaliśmy, że w analizach nie orzekamy o tym, czy polityk w swojej wypowiedzi intencjonalnie skłamał, pomylił się czy powtórzył niezweryfikowaną informację. Fałsz nie jest bowiem równoznaczny z kłamstwem. Ocenę tego, czy autor minął się z prawdą w sposób świadomy, pozostawiamy czytelnikom. 

Prawicowe media nazywają nas organizacją lewicową, kiedy chcą zasugerować, że to właśnie z powodu naszych rzekomych sympatii politycznych oceniliśmy wypowiedzi polityka prawicowego jako „fałsz” czy „manipulację”. 

W ostatnim czasie zrobiła tak m.in. telewizja wPolsce24, która opublikowała materiał pod tytułem: „Szokujące. Lewicowe stowarzyszenie uderza w Nawrockiego, wykorzystując dramat wdowca i drastyczne filmy w internecie. Ma w tym interes?”. Jest tu wszystko: emocjonalny język, fałsz na temat charakteru naszej organizacji, a także pytanie, czy w negatywnej ocenie Nawrockiego mamy interes. Sugeruje się, że mamy.

Zresztą nie tylko w tym materiale telewizji zostaliśmy nazwani lewicowym stowarzyszeniem – przykładów jest więcej (np. 1, 2, 3). Nagłówki takie jak: „Sprawdzili, jak Tusk kręci w sprawie cen paliw! Nawet lewicowy portal nie ma wątpliwości” czy „Nawet liberalni dziennikarze wiedzą, że Tusk oszukuje Polaków w sprawie paktu migracyjnego. Demagog obnażył łgarstwa premiera” nie zostawiają odbiorcom zbyt wiele pola do własnej oceny sytuacji i wyciągnięcia wniosków.

Media prorządowe też mają swoje za uszami

Takie opisywanie działalności Demagoga oczywiście naraża nas na powstanie kolejnych tekstów z oskarżeniami, że jesteśmy lewicowi, bo nie opisaliśmy np. TVP Info. Prawdą jest, że media uznawane za wspierające obóz rządzący również potrafią manipulować w podobny sposób (1, 2, 3), chociaż bez wykorzystania naszej pracy. Wielokrotnie o tym pisaliśmy, właśnie w kontekście mediów publicznych, które niewiele mają wspólnego z obiecywaną czystą wodą”. 

W większości mediów pojawiamy się przy okazji poruszania tematu dezinformacji i walki z fake newsami, w takim też kontekście jesteśmy cytowani (np. 1, 2, 3, 4). I ta rola nam zdecydowania bardziej odpowiada, bo jest spójna z tym, czym rzeczywiście się zajmujemy. Na pewno na tej liście nie ma wspierania konkretnej opcji politycznej.

Minął już ponad rok od czasu, kiedy rzecznik Najwyższej Izby Lekarskiej wyraził w komentarzu dla Demagoga nadzieję, że ustawa potocznie znana jako „lex szarlatan” pomoże walczyć z dezinformacją medyczną i innymi pseudomedycznymi praktykami. Projekt ustawy wciąż nie wszedł w życie, a niepotwierdzone nauką obietnice i rady dalej stanowią kluczowy element modelu biznesowego przeróżnych uzdrowicieli. W zeszłym tygodniu po raz pierwszy od dawna usłyszeliśmy o postępach w pracy nad „lex szarlatan”.

Propozycja Ministerstwa Zdrowia otrzymała pozytywną opinię Stałego Komitetu Rady Ministrów, a projekt będzie teraz dalej procedowany przez Radę Ministrów. W praktyce znaczy to, że proponowane zmiany w prawie są o krok bliższe realizacji, choć zanim dowiemy się, czy wejdą w życie, minie sporo czasu. Po ewentualnym przyjęciu przez Radę Ministrów projekt trafi do Sejmu, gdzie czeka go standardowa ścieżka legislacyjna – ta, jak pokazuje praktyka, bywa czasochłonna i nieprzewidywalna.

Co właściwie zmienia „lex szarlatan”?

Projekt nowelizacji zakłada przede wszystkim rozszerzenie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta. Nowe przepisy mają umożliwić skuteczniejsze reagowanie na działania osób oferujących świadczenia zdrowotne bez oparcia w aktualnej wiedzy medycznej. Oznacza to możliwość prowadzenia postępowań (art. 1), wydawania decyzji zakazujących określonych praktyk (art. 67zl ust. 1) oraz nakładania wysokich kar finansowych (nawet do miliona złotych) na podmioty oferujące metody „terapii”, które nie są świadczeniami zdrowotnymi (art. 67zj ust. 2).

Proponowane regulacje nie obejmują jedynie samych usług, ale również dezinformację, która jest z nimi związana. Zgodnie z tekstem projektu jako praktyki pseudomedyczne będą traktowane również promowanie niepotwierdzonych metod leczenia i twierdzenie o szkodliwości metod zgodnych z aktualną wiedzą medyczną (art. 67zj ust. 1 p. 5). Jak regularnie pokazujemy na naszych łamach, dezinformacja medyczna to rosnący i niepokojący problem, zarówno w internecie, jak i poza nim (1, 2), a pseudomedyczne treści często funkcjonują właśnie jako narzędzie marketingowe.

Ministerstwo Finansów ma swoje zastrzeżenia

Jednym z głównych problemów koniecznych do rozwiązania przed wejściem w życie ustawy „lex Szarlatan” są kwestie finansowe. Rozszerzenie kompetencji Rzecznika Praw Pacjenta będzie się wiązało z koniecznością zwiększenia zasobów kadrowych i organizacyjnych biura RPP. Nowe zadania oznaczają więcej postępowań, analiz i działań kontrolnych, co w praktyce oznacza konieczność utworzenia sześciu dodatkowych etatów i zabezpieczenia środków na ich finansowanie.

W opinii Ministerstwa Finansów propozycje zmiany w prawie są zasadne. Mimo to resort wyraził negatywne stanowisko do projektu – wskazano, że planowane stanowiska powinny być wygenerowane w ramach wewnętrznych, organizacyjnych przesunięć, a nie nowych etatów.

Ministerstwo Zdrowia nie przyjęło tej argumentacji i w swojej odpowiedzi podkreśliło, że rozszerzona rola RPP będzie się wiązała z nowymi obowiązkami, bez ograniczenia dotychczasowych zadań. Dodano również, że prognozowane dochody budżetu państwa wynikające z nowych kar pieniężnych mają przekroczyć koszt utworzenia etatów.

Krok w dobrą stronę, lecz czy to wystarczy?

„Lex szarlatan” jest odpowiedzią na poważny problem i – jeżeli stanie się częścią prawa – ma realną szansę skutecznie przeciwdziałać szkodliwym praktykom. Proponowane rozwiązania usuwają jednak jedynie objawy choroby, nie jej przyczyny. Jednym z istotnych powodów popularności pseudomedycyny jest niski poziom zaufania społecznego do systemu ochrony zdrowia. Długie kolejki do specjalistów oraz łatwy dostęp do niesprawdzonych informacji tylko potęgują ten problem (1, 2). W efekcie „terapie” obiecujące szybkie efekty często wydają się bardziej atrakcyjne niż skomplikowany, czasochłonny i czasem niedostępny proces leczenia metodami o udowodnionej skuteczności.

Przed ustawą jeszcze długa droga, a jej wejście w życie nie jest przesądzone. Warto podkreślić, że walka z pseudomedycyną nie może ograniczać się wyłącznie do sankcji wobec największych winowajców. Równie istotne są poprawa podstawowej edukacji zdrowotnej oraz odbudowanie zaufania do systemu ochrony zdrowia. Nawet najlepsze regulacje prawne nie przyniosą pełnego efektu, jeżeli desperacja będzie skłaniała pacjentów do szukania niebezpiecznych alternatywnych rozwiązań.

Autorka tego artykułu była uczestniczką szkolenia „Polska i Ukraina w przestrzeni informacyjnej: metodyka weryfikacji faktów, analiza rosyjskich technik dezinformacji i rola mediów w integracji europejskiej”, które zorganizowała Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Kijowie. Do prowadzenia bloku dotyczącego weryfikacji informacji zaproszono Stowarzyszenie Demagog.

Wielu Ukraińców życzy sobie, aby 2026 rok był pełen sukcesów na każdym polu: zarówno na froncie, jak i w kwestii reform koniecznych do integracji z Unią Europejską. Aby zmiany będące warunkiem akcesji stały się możliwe, rozmowa o Unii powinna dziś wykraczać poza ogólne deklaracje i skupiać się na konkretnych działaniach.

Zanim przejdziemy do analizy drogi Ukrainy do integracji z UE, warto wspomnieć o kraju, który również był kiedyś tylko kandydatem do członkostwa. Mowa o Polsce, będącej jednym z najbardziej znanych przykładów integracji europejskiej krajów Europy Środkowo-Wschodniej i obszaru postkomunistycznego.

Na pierwszy rzut oka wszystko wygląda zaskakująco dobrze: dziesięć lat owocnych negocjacji i realizacji procedur zakończonych zdobyciem upragnionego statusu kraju członkowskiego. Jednak za tą historią sukcesu stały lata sporów i trudnych kompromisów. Od złożenia wniosku o członkostwo w 1994 roku do sfinalizowania procesu akcesyjnego w 2004 roku Polska uzgadniała z Unią Europejską najbardziej wrażliwe kwestie, w tym m.in. politykę rolną, dostęp do dotacji i strukturę własności ziemi.

Sprzedaż ziemi obcokrajowcom jako trudny element negocjacji z UE

O tych niuansach opowiedział Tomasz Bielecki, polski dziennikarz, podczas szkolenia pt. „Polska i Ukraina w przestrzeni informacyjnej: metodologia fact-checkingu, analiza rosyjskich technik dezinformacyjnych i rola mediów w integracji europejskiej”, organizowanego dla ukraińskich redakcji i studentów przez Ambasadę RP w Kijowie. Prelegent zaznaczył, że kwestia ziemi rolnej była jednym z najtrudniejszych zagadnień w negocjacjach akcesyjnych z Unią. 

Polskie społeczeństwo, jak wyjaśniał Bielecki, obawiało się masowego wykupu gruntów przez obcokrajowców i wyparcia drobnych rolników. Właśnie z powodu tych obaw Polska domagała się 18-letniego okresu przejściowego, w którym rynek ziemi rolnej nie będzie dostępny dla zagranicznych nabywców. Uzasadniano to koniecznością ochrony interesów narodowych i obawą przed masowym wykupem. W rezultacie kompromisem stało się 12 lat ograniczeń. 

Powstanie agroholdingów mimo moratorium

Jeśli chodzi o ukraińską reformę w obszarze handlu ziemią, ta rozwija się ona według zupełnie innego scenariusza. Po upadku komunizmu państwo przekazało na własność milionom rolników grunty należące dawniej do spółdzielni. Następnie, teoretycznie w celu ochrony małych gospodarstw przed wielkim i zagranicznym kapitałem, w 2001 roku wprowadzono moratorium na sprzedaż ziemi rolnej. 

Mówił o tym Tymofij Milowanow, były minister rozwoju gospodarki, handlu i rolnictwa. Pod koniec 2019 roku zwrócił uwagę, że właściciele działek rolnych wydzierżawiają ziemię na 49 lat „za grosze”. W ten sposób powstał rynek, który nie jest ani do końca legalny, ani sprawiedliwy dla zwykłych właścicieli działek.

Agroholdingi dysponują ogromnymi zasobami gruntów. Jak podawała w 2020 roku agencja prasowa Ukrinform, zasoby gruntów holdingu rolnego Kernel Andrieja Werewskiego przekraczały 600 tys. ha, holding UkrLandFarming Olega Bachmatjuka posiadał około 550 tys. ha, a holdingi Astarta-Kijów, Mironowski Chleboprodukt i Agroprosperis uprawiały od 250 tys. do 500 tys. ha gruntów ornych każdy.

Powolne otwieranie rynku gruntów

Punktem zwrotnym stała się ustawa o obrocie gruntami rolnymi przyjęta w 2020 roku. Reformę wprowadzano etapowo. Od 1 lipca 2021 roku rynek został otwarty tylko dla osób fizycznych – obywatel Ukrainy mógł odtąd posiadać do 100 ha ziemi. 

Drugi etap rozpoczął się w 2024 roku, kiedy to do kupna ziemi dopuszczono osoby prawne zarejestrowane na Ukrainie, a limit koncentracji gruntów w rękach jednej osoby zwiększono do 10 tys. ha.

Istotną cechą ukraińskiego prawa gruntowego pozostaje jednak fakt, że ograniczenie do 10 tysięcy hektarów dotyczy wyłącznie własności, a nie dzierżawy. Ustawa nie ustanawia limitu powierzchni gruntów rolnych, które firmy mogą dzierżawić. Duże holdingi rolnicze nadal uprawiają setki tysięcy hektarów.

Handel kwitnie, ceny również

Zgodnie z informacjami zebranymi przez portal OpenDataBot już od marca 2024 roku liczba transakcji przekraczała 9 tys. miesięcznie, a łączna miesięczna wartość umów – ponad 1 mld hrywien. Ilość sprzedanej ziemi wzrosła w połowie 2025 roku do 636 tys. ha.

Jednocześnie rosną ceny gruntów. Na początku 2024 roku za hektar trzeba było zapłacić ok. 45 tys. hrywien (czyli 3 789 zł). Ostatnie dane pochodzą z czerwca 2025 roku, gdy  średnia wartość jednego hektara wynosiła ponad 60 tys. hrywien (czyli 5 052 zł). 

W I połowie 2025 roku najwięcej transakcji sprzedaży gruntów odnotowano w obwodach: połtawskim (5,4 tys. umów), winnickim (5,4 tys.) i kijowskim (4,8 tys.). Wiąże się to prawdopodobnie z ceną, bezpieczeństwem i perspektywami na przyszłość. Najdroższe działki mogą sprzedać mieszkańcy okolic Lwowa i Iwano-Frankowska – tam działka kosztuje ponad 100 tys. hrywien (8 420 zł). 

Ziemia nie dla obcokrajowców

Pomimo otwarcia rynku gruntów nadal obowiązuje kluczowe zabezpieczenie: obcokrajowcy nie mogą kupować ukraińskiej ziemi bez zgody wyrażonej w ogólnokrajowym referendum. Pod tym względem model ukraiński jest podobny do polskiego: ostrożny, stopniowy i z długoterminowymi ograniczeniami.

Już kilka dni później w parlamencie zaczęto mówić o potencjalnych zagrożeniach wynikających z tej zmiany dla rynku gruntów. Jak zauważył Dmytro Solomczuk, członek Rady Najwyższej Ukrainy ds. polityki rolnej i gruntowej, 21 stycznia w Radzie Najwyższej zarejestrowano projekt ustawy, której celem jest zakazanie szybkiego nabywania gruntów rolnych przez cudzoziemców, którzy uzyskali obywatelstwo ukraińskie w trybie uproszczonym.

„Nie możemy pozwolić na wykupywanie ukraińskiej ziemi w czasie, gdy kraj walczy o przetrwanie. Właśnie dlatego projekt ustawy przewiduje ograniczenie prawa do nabywania gruntów rolnych przez osoby, które uzyskały obywatelstwo Ukrainy w trybie uproszczonym, na cały okres obowiązywania stanu wojennego oraz przez kolejne 15 lat po jego zakończeniu” – napisał na swoim profilu na Facebooku.

Na razie projekt ustawy jedynie zgłoszono i nie został jeszcze przyjęty przez parlament. Dlatego ta kwestia pozostaje na razie otwarta: formalnie cudzoziemcy, którzy otrzymają obywatelstwo ukraińskie, mogą korzystać z tych samych praw, co pozostali obywatele, w tym również w zakresie nabywania gruntów rolnych.

Kwestia handlu ziemią budzi w naszych krajach obawy o suwerenność

Podobieństwo między Ukrainą a Polską widać więc w postrzeganiu ziemi jako elementu suwerenności. Istnieje przy tym zasadnicza różnica: Polska przeprowadzała konieczne reformy w czasie pokoju, podczas gdy Ukraina realizuje je w czasie pełnoskalowej wojny. Szczególnie w obecnych warunkach ziemia postrzegana jest nie tylko jako element gospodarki, lecz także jako fundament bezpieczeństwa narodowego, co sprawia, że reforma jest jeszcze bardziej ograniczona i przeprowadzana stopniowo, powoli.

Reformy niemożliwe bez ochrony ze strony mediów

O mechanizmach takich zjawisk szczegółowo mówił podczas szkolenia Kamil Basaj, założyciel Fundacji INFO OPS Polska. Podkreślał, że propaganda prawie nigdy nie działa w sposób bezpośredni, ale najczęściej poprzez wyzwalanie emocji, powtarzanie fałszywych lub zmanipulowanych komunikatów i wzmacnianie ich przy pomocy mediów, pseudoekspertów i dramatycznych obrazów.

„Szczeniaka nigdy nie wykorzystuje się bez powodu – zawsze ma on wywołać empatię i sprowokować irracjonalną reakcję” – wyjaśnił Basaj, gdy mówił o wizualnych i emocjonalnych narzędziach manipulacji.

Ta logika w pewnym stopniu dotyczy również sfery mediów. Wojna z Rosją i równoległe zbliżenie Ukrainy do UE radykalnie zmieniły ukraińską przestrzeń informacyjną. Z jednej strony media musiały spoważnieć: wzmocniono procedury weryfikacji faktów, wzrosła odpowiedzialność za źródła, a zapotrzebowanie na analizy stało się znacznie większe. Z drugiej strony to właśnie środowisko medialne stało się kluczowym obiektem wojny hybrydowej, w ramach której reformy, w szczególności te w obszarze rolnictwa, są przedstawiane w atmosferze strachu i nieufności, co obciąża emocjonalnie społeczeństwo i wprowadza niepokój.

Dla mnie, jako osoby pracującej w mediach i analizującej procesy informacyjne, integracja Ukrainy z Unią Europejską oznacza przede wszystkim zmianę jakości debaty publicznej. Na szczęście, wraz ze zbliżaniem się do UE, ukraińskie media coraz częściej odwołują się nie do abstrakcyjnych „zdrad” czy „zwycięstw”, ale do procedur, przepisów i analiz porównawczych. 

To powolny proces, ale jego efekty już są zauważalne – zwłaszcza w kontekście wojny, która nie pozostawia miejsca na nieodpowiedzenia. Jednocześnie my, ukraińscy dziennikarze, zaczynamy rozumieć, że obranie kursu na Unię nie rozkłada nad nami „parasola”, który automatycznie chroni przed dezinformacją, ale oznacza codzienną pracę z narracjami, obawami i faktami.

Ukraina w punkcie bez powrotu i z wieloma wyzwaniami przed sobą

Pomimo wszystkich trudności Ukraina przekroczyła punkt, z którego nie ma już powrotu. Rynek gruntów istnieje, stopniowo się instytucjonalizuje, wypełnia się przepisami i zbliża się do unijnego modelu. Należy jednak zrozumieć, że jest to tylko etap przejściowy. 

Kluczowe wyzwania wiążą się obecnie nie tyle z samym faktem otwarcia rynku, ile ze zdolnością państwa i mediów do ochrony reformy w przestrzeni informacyjnej. Niezwykle istotna jest także troska o prawidłowy postęp reformy – właściwa droga prowadzi w kierunku wspierania małych i rodzinnych gospodarstw rolnych, a nie koncentracji zasobów wyłącznie w rękach dużego agrobiznesu.

Właśnie w tym kontekście szczególnie ważne są doświadczenia Polski. Pokazują one, że obawy związane z ziemią i suwerennością nie znikają automatycznie nawet po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Jednak z czasem tracą one swoją destrukcyjną siłę, pod warunkiem że instytucje funkcjonują, a media przestają być retransmiterami emocji i obaw i przekształcają się w przestrzeń racjonalnej i merytorycznej dyskusji. W tym sensie droga Ukrainy do Europy jest rzeczywiście trudna i obciążona wojną, ale jednocześnie już strukturalnie rozwinięta i nieodwracalna.

Jak walczyć z dezinformacją w serwisach społecznościowych? Jednym z możliwych rozwiązań jest zaangażowanie samych użytkowników do weryfikacji informacji. Dzięki uwagom społeczności można dodać do posta zamieszczonego przez innego użytkownika wyjaśnienia, szerszy kontekst lub sprostowania. Gdy inni uczestnicy programu ocenią, że dana uwaga jest pomocna, pojawi się ona pod wpisem.

To rozwiązanie od lat funkcjonuje na platformie X. Od zeszłego roku użytkownicy ze Stanów Zjednoczonych mogą je znaleźć także w serwisach firmy Meta (Facebook, Instagram, Threads). Mark Zuckerberg zaproponował to rozwiązanie zamiast współpracy z niezależnymi weryfikatorami informacji, którzy dodawali do treści wprowadzających w błąd linki do artykułów pokazujących, jakie są fakty.

Niedawno Rada Kontrolna Mety, czyli grono ekspertów zajmujące się m.in. rozpatrywaniem odwołań od decyzji moderatorów, krytycznie oceniła plany rozszerzenia uwag społeczności na kolejne państwa. Ten głos z zadowoleniem przyjęły Europejska Sieć Standardów Fact-checkingu (EFCSN), a także Międzynarodowa Sieć Factcheckingowa (IFCN).

Na jakie ryzyka zwróciła uwagę Rada Kontrolna Mety?

Rada Kontrolna Mety zauważyła, że w teorii uwagi społeczności miały poszerzyć wolność słowa. Dodajmy, że Mark Zuckerberg, gdy rezygnował ze współpracy z profesjonalnymi weryfikatorami informacji, zarzucał im, że uczynili z możliwości oznaczania wpisów narzędzie cenzury. Zarzut ten pojawił się, mimo iż fact-checkerzy nie mają prawa do usuwania informacji z serwisów Mety, a jedynie dostarczają dodatkowych informacji odbiorcom narażonym na fałsz i manipulację.

Według Rady Kontrolnej Mety podczas planowania rozszerzania programu uwag społeczności na kolejne państwa warto wziąć pod uwagę kilka zastrzeżeń. W ocenie Rady to rozwiązanie podatne na skoordynowaną dezinformację i mające ograniczoną skuteczność w reagowaniu na treści szkodliwe lub łamiące prawo.

Z tego powodu grono ekspertów radzi, by przed podjęciem decyzji o rozszerzeniu uwag społeczności na kolejne państwa kierownictwo Mety uwzględniło potencjalne szkody związane z takim rozwiązaniem. Wśród czynników ryzyka Rada wymienia m.in. niskie standardy przestrzegania praw człowieka w niektórych krajach, narażenie na skoordynowaną dezinformację, trwające konflikty i toczące się procesy wyborcze.

Co na to organizacje factcheckingowe?

Europejska Sieć Standardów Fact-checkingu (EFCSN) wydała oświadczenie, w którym przedstawia jeden podstawowy wniosek z oceny Rady: uwagi społeczności nie są wystarczającym rozwiązaniem w walce ze szkodliwą dezinformacją. Ponadto EFCSN odwołał się do końcowych wniosków, w których Rada przypomniała, że wielokrotnie kierowała apele do Mety o współpracę z weryfikatorami, będącymi w stanie oceniać treści w różnych językach i skupiać się na informacjach ze swoich państw.

Stephan Mündges z EFCSN w opinii przesłanej do Rady Kontrolnej zauważył, że zarówno w serwisie X, jak i na platformach Mety liczba uwag społeczności jest zbyt niska. Dodatkowo są one publikowane późno i zwykle nie sprawdzają się przy polaryzujących tematach. 

Czy Polska jest gotowa na uwagi społeczności?

Wprowadzenie notatek społeczności na platformach Mety w Polsce może być ryzykowne z kilku względów. Po pierwsze, Polska, jako państwo wspierające Ukrainę w wojnie z Rosją, jest narażona na skoordynowaną dezinformację. Europejska Służba Działań Zewnętrznych (EEAS) tylko w 2025 roku odnotowała 17 incydentów, w których Polska była celem zewnętrznych ingerencji w przestrzeń informacyjną, a także 263 konta zaangażowane w takie działania.

Po drugie, w Polsce mamy do czynienia z poważnym problemem podziału społeczeństwa na skłócone obozy polityczne. Według ustaleń badaczy tworzących projekt V-Dem wskaźnik polaryzacji politycznej osiągnął wartość 3,98, czyli jeden z najwyższych na świecie. Efekty tego widzimy w praktyce funkcjonowania uwag społeczności w serwisie X. Niejednokrotnie stają się one kolejną areną politycznych sporów.

Proponowane uwagi pod wpisem Szymona Hołowni dotyczącym spornego tematu w polskiej polityce. Skrót NNN oznacza „No Note Needed”, czyli „notatka nie jest potrzebna”. Źródło: X.com.

Dlatego, podobnie jak EFCSN w opublikowanym niedawno oświadczeniu i szefowa IFCN w swoim artykule, jesteśmy za tym, by ostrożnie podchodzić do koncepcji zastąpienia profesjonalnych weryfikatorów informacji systemem uwag społeczności. Znacznie lepszym rozwiązaniem mógłby być model hybrydowy, w którym te rozwiązania nawzajem się uzupełniają, a nie zastępują.

Adam Majchrzak przez 6 lat związany był ze Stowarzyszeniem Demagog, pracując jako starszy analityk i zastępca redaktora naczelnego. Jest medioznawcą w Instytucie Mediów, Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej na Uniwersytecie Gdańskim. I to właśnie wydawnictwo uczelni opublikowało książkę naukową, w której Adam Majchrzak wnikliwie opisuje mechanizmy powstawania teorii spiskowych. Wyjaśnia także, co sprawia, że wierzymy w często nawet absurdalne wersje dotyczące tego, jak funkcjonuje nasz świat.

„Obecnie wiadomo, że konspiracyjny sposób postrzegania rzeczywistości tkwi w ludzkiej naturze niczym atawizm i czeka na wyjście z uśpienia, kiedy tylko nadarzy się ku temu okazja. Taką tendencję można porównać do zwodniczego drogowskazu, który pod pozorem wyznaczenia szybkiej i prostej drogi zmusza do błądzenia (…). Wiele osób formułuje, rozpowszechnia i wykorzystuje teorie spiskowe, w konsekwencji wyrządzając za ich pomocą krzywdę” – pisze we wstępie autor.

Jak zaznacza, przez długi czas wiarę w teorie spiskowe przypisano wąskiej grupie ekscentryków. Jak się okazuje, jednak błędnie, bo grupa wąska wcale nie jest, za to na pewno można ją uznać za zróżnicowaną. Znajdziemy tam nawet wykształcone osoby, które powinny mieć łatwy dostęp do wiarygodnych źródeł i umiejętności, aby z nich korzystać.

Teorie spiskowe są łatwiejsze niż fakty?

Dlaczego więc takie osoby wolą uznać, że jakaś teoria spiskowa jest prawdziwa? Na przykład dlatego, że tak jest łatwiej. „W przestrzeni publicznej wciąż niewiele uwagi poświęca się faktowi, że współcześnie dla niektórych osób teorie spiskowe stały się prostym sposobem na postrzeganie całego świata  – drogą, na której można odnaleźć łatwe wyjaśnienie trudnych spraw, niewymagające konieczności krytycznego i analitycznego myślenia. Ten schemat wykorzystują ruchy społeczne, organizacje, konspiracyjne portale internetowe, a nawet politycy” – wymienia Adam Majchrzak. Może się więc okazać, że komuś zwyczajnie opłaca się wierzyć w coś, co nie ma potwierdzenia w faktach.

„Niestety, niekorzystne konsekwencje tego zjawiska są często identyfikowane z opóźnieniem, a reakcje wydają się powolne i ostatecznie prowadzą do przeniesienia problemu na dalszy plan do czasu, gdy teorie spiskowe znowu nie dadzą się we znaki przy okazji wydarzeń globalnych” – podkreśla autor.

Co można więc z tym zrobić? Chociaż Adam Majchrzak nie ma złudzeń co do tego, że teorie spiskowe da się wykluczyć zupełnie, sprawiając, że nigdy już nikt w nie nie uwierzy, to zauważa jedno: „Konieczne jest upewnienie się, że wiara w potencjalne spiski jest oparta na uzasadnionych i weryfikowalnych podejrzeniach, przy czym potwierdzenie ich autentyczności powinno odbywać się w kontrolowany sposób, aby zapobiec wywoływaniu niebezpiecznych reakcji”.

Czego dowiemy się z książki?

W książce „Granice zdrowego rozsądku – teorie spiskowe i przekazy portali konspiracyjnych” przeczytamy o tym, jak ewoluowało postrzeganie teorii spiskowych i jakie były ich definicje na przestrzeni lat. Poznamy także cechy konspiracyjnych przekazów, dzięki czemu będziemy mogli łatwiej je identyfikować. Ponadto dowiemy się, w jaki sposób rozpowszechniane są teorie spiskowe.

Sięgając po tę publikację naukową, możemy liczyć na opis historii teorii spiskowych, od starożytności do współczesności. Osobno autor opisał narracje powszechne w Polsce, które wpłynęły także na polskie społeczeństwo i politykę. W końcu sporo miejsca autor poświęcił teoriom spiskowym wokół pandemii i COVID-19.

Część książki dotyczy także weryfikacji teorii spiskowych oraz edukacji medialnej i fact-checkingu. Każdy z nas może być analitykiem, a nawet powinien, o czym często przypominamy w Demagogu. Również teorie spiskowe wymagają naszej pracy fact-checkerskiej, czyli krytycznego myślenia, oceny źródeł i weryfikacji informacji w wiarygodnych publikacjach, raportach i badaniach naukowych.

Fragmenty książki zostały opublikowane za zgodą i dzięki uprzejmości Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego. Książkę „Granice zdrowego rozsądku – teorie spiskowe i przekazy portali konspiracyjnych” można nabyć na stronie [TUTAJ].

23 marca do wykazu prac rządu wpisano projekt ustawy zakazującej używania smartfonów w szkołach podstawowych. Nowe przepisy mają obowiązywać już od 1 września 2026 roku. 

– Jest to decyzja przyspieszona w tej chwili, decyzja przyspieszona też po mojej rozmowie z premierem Donaldem Tuskiem – mówiła ministra edukacji Barbara Nowacka, gdy ogłaszała nowy pomysł resortu.

Media spekulują, że nad Barbarą Nowacką zawisło widmo dymisji, a pomysł wprowadzenia zakazu wydaje się efektowny, stosunkowo łatwy do wdrożenia i ma poparcie koalicji. 

Dlaczego rząd chce zakazać smartfonów?

Dotychczas o wprowadzeniu zakazu korzystania z telefonów decydowały samodzielnie szkoły na podstawie przepisów wprowadzonych przez PiS w 2016 roku. Jak szacuje Fundacja GrowSpace, ograniczenia obowiązują obecnie już w ponad połowie placówek.

Rządowy projekt przewiduje jednak wprowadzenie zakazu w szkołach podstawowych na poziomie ogólnokrajowym. W ocenie jego autorów nowelizacja ma usprawnić egzekwowanie zasad i sprawić, że nauczyciele (obecnie zgłaszający potrzebę uzyskania wsparcia) w mniejszym stopniu będą się czuli pozostawieni z problemem bez odpowiedniej pomocy.

Rząd odwołuje się do badania Pew Research Center z 2023 roku, w którym 72 proc. nauczycieli amerykańskich szkół średnich wskazało, że rozproszenie uwagi przez telefony to poważny problem w pracy z uczniami. W uzasadnieniu projektu pominięto jednak kluczową informację, że to samo badanie wykazało, że wśród nauczycieli młodszych uczniów problemy zgłaszało mniej osób – 33 proc. nauczycieli gimnazjów (ang. middle school) oraz 6 proc. – podstawówek (ang. elementary school). 

MEN powołuje się na autorytety. Tyle że wybiórczo

Twórcy ustawy wskazują również, że badania Uniwersytetu Stanforda oraz Mental Health Foundation dowodzą, że nadmierne korzystanie z urządzeń mobilnych u dzieci wiąże się z wahaniami nastroju, problemami z koncentracją i wyższym ryzykiem depresji. Nie podają jednak, o jakie badania konkretnie im chodzi, a można znaleźć naukowców ze Stanfordu, którzy do wprowadzania zakazu korzystania z telefonów komórkowych nie są przekonani. 

Ewelina Gorczyca, rzeczniczka prasowa MEN, zapowiada w komentarzu dla Demagoga, że resort poprawi to po zakończeniu konsultacji publicznych. Wskazała także publikacje obu instytucji, na których oparło się MEN (1, 2, 3, 4). 

Jeśli chodzi o Uniwersytet Stanforda, rzeczniczka podała, że chodzi o artykuł doktorantki Merve Cerit oraz o badania prof. Thomasa Robinsona. 

Kłopot w tym, że Cerit prowadziła badania na pięciu dorosłych osobach, a głównym wnioskiem z jej pracy jest obserwacja, że relacje między korzystaniem z mediów a zdrowiem psychicznym są silnie zindywidualizowane. „Zamiast uniwersalnych porad, takich jak »mniej czasu przed ekranem jest lepsze«, nasze badanie podkreśla potrzebę spersonalizowanych podejść” – podkreśla badaczka.

Nie wszystkie badania dotyczyły zakazów w szkołach

W wywiadzie z prof. Robinsonem rzeczniczka MEN wskazała z kolei na fragment, w którym naukowiec przekonuje, że jego badania dowodzą korzyści ograniczania dzieciom czasu spędzonego przed ekranem. 

Jednak jak wskazuje raport „Internet dzieci” przygotowany przez Fundację Instytut Cyfrowego Obywatelstwa oraz Państwową Komisję ds. przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15, korzystanie z telefonów przez dzieci poniżej 13 roku życia jest w szkole niższe niż po powrocie do domu.

Tusk miał szukać „polskiego sposobu”

Premier Donald Tusk zdaje się znać te dane – sam wspominał o nich w programie #BezKitu w TVN24. – Żadną ustawą nie zmienimy zachowań w domu. Zacznijmy od szkoły – przekonywał jednak i zapowiedział, że będzie szukał „polskiego sposobu” na problemy ze smartfonami. 

Projekt wpisany do wykazu prac rządu trzy dni po deklaracjach premiera opiera się jednak na dowodach o skuteczności zakazów z sześciu zagranicznych badań.

Jedno z nich przeprowadzono wśród studentów w Indiach – zakaz poprawił zaangażowanie i zachowanie uczniów podczas zajęć. Warto jednak odnotować, że badanie dotyczy studentów, a artykuł podsumowujący wyniki to tzw. working paper. Oznacza to, że nie został opublikowany w recenzowanym czasopiśmie i przedstawia wczesne ustalenia z badań.

Inne badanie, przeprowadzone w Hiszpanii, wykazało wyższe wyniki w testach PISA oraz mniejszą liczbę przypadków nękania wśród dzieci po wprowadzeniu zakazu. Podobne obserwacje zawierają wnioski z badań w Wielkiej Brytanii, Australii, Norwegii i USA.

Raport OECD. Efekty widać, ale są wątpliwości

Rządzących upewnia także raport OECD z 2024 roku, w którym znalazła się informacja, że uczniowie wskazywali na problemy z koncentracją i niższe poczucie przynależności do społeczności szkolnej, gdy korzystali z telefonów w trakcie zajęć.

Ale i ta publikacja wskazuje, że skuteczność zakazów nie jest jednoznaczna. Według jej autorów dane PISA sugerują, że zakazy mogą być skuteczne, o ile rzeczywiście są egzekwowane. Dodatkowo naukowcy wskazują, że uczniowie z państw, w których obowiązuje zakaz, rzadziej wyłączają powiadomienia z platform społecznościowych przed snem (s. 9).

„Diagnoza Młodzieży 2026”. Zakazy nie uczą korzystania z technologii

Autorzy projektu powołują się także na raport przygotowany z inicjatywy Barbary Nowackiej – „Diagnoza Młodzieży 2026”, z którego wynika, że 71 proc. młodych ludzi deklaruje uzależnienie od telefonów komórkowych (s. 6). 

Ministra edukacji, gdy ogłaszała prace nad nowymi przepisami, przytoczyła także inne alarmujące liczby z raportu. Wskazywała m.in., że 73 proc. dzieci w wieku 12–14 lat wie, gdzie znaleźć pornografię, a 44 proc. osób w wieku 13–16 lat nie wie, jak odróżnić w internecie prawdę od fałszu.

Nie do końca wiadomo, w jaki sposób zakaz używania smartfonów w szkołach ma zniechęcić nastolatków do oglądania pornografii czy nauczyć ich rozpoznawania fake newsów. Istotniejsze jest jednak to, że Nowacka pomija ważną tezę zawartą w raporcie – wybrzmiewa z niego, że zakazy nie są remedium na problemy młodych. 

Jak wskazuje Dominik Kuc z Fundacji GrowSPACE, zakazy nie uczą świadomego korzystania z technologii, a nauczycielom często brakuje kompetencji do prowadzenia zajęć z zakresu higieny cyfrowej czy przeciwdziałania uzależnieniom i cyberprzemocy (s. 279).

Autorzy raportu przywołują też wnioski z publikacji „Internet dzieci”, które mówią o „fikcji regulacji”.

Są dowody na korzyść telefonów

Przytaczają je dziennikarze krytycznie podchodzący do propozycji ministerstwa. W artykule opublikowanym na portalu Krytyka Polityczna Piotr Wójcik przywołał badania dr Aarona Chenga z London School of Economics, który opisał własny eksperyment dotyczący korzystania z telefonów przez uczniów w szkole. Pokazywał, że uczniowie osiągają lepsze wyniki, gdy korzystają z telefonów, tyle że pod nadzorem nauczyciela. 

Z kolei Justyna Suchecka w TVN 24 omawiała badanie opublikowane w „The Lancet Regional Health” dotyczące 30 szkół w Anglii. Badacze z Birmingham nie znaleźli dowodów, że „restrykcyjne polityki szkolne poprawiają wellbeing lub inne wyniki”. Choć zauważyli oczywiście, że im więcej czasu uczniowie spędzali na używaniu telefonu, tym gorsze były ich zdrowie psychiczne i wyniki w nauce. „Problem istnieje, ale zakazy szkolne go nie rozwiązały” – podsumowała dziennikarka. 

„Złudzenie konsensusu”. Co zamiast zakazu?

W publikacji „10 rozmów o cyfrowym dorastaniu” przygotowanej przez Obserwatorium Praktyk Medialnych z SWPS dr hab. Ewelina Smoktunowicz podkreślała, że brak konsensusu w nauce jest naturalny, zwłaszcza w przypadku tak złożonego zjawiska jak wpływ technologii na dobrostan dzieci (s. 36). 

Ekspertka tłumaczy, że nawet w badaniach, które wykazują negatywny wpływ, efekt jest zazwyczaj statystycznie niewielki. 

„Smartfony są widoczne, namacalne, w pewnym sensie dużo bardziej błyszczące. Kiedy jedziemy tramwajem, widzimy przecież, że większość osób patrzy w ekrany. Łatwo wtedy pomyśleć – »O, to jest prawdziwy problem!«” – tłumaczy ekspertka (s. 37).

Według badaczki zamiast skupiać się na czasie spędzonym przed ekranem warto pytać: „Co dziecko robi w telefonie?”, „Czy sięga po niego z powodu braku wsparcia lub samotności?”, „Czy ma zapewnione inne ważne potrzeby – sen, ruch, relacje offline, naukę?”. 

Podkreśla, że kluczowe jest zapewnienie młodym ludziom realnej pomocy: dostępu do psychologa w szkole, wsparcia dorosłych oraz bezpiecznej przestrzeni do rozmowy i spędzania wolnego czasu (s. 39).

MEN pyta Polaków o opinię

Poparcie społeczne dla zakazania dzieciom używania w szkołach telefonów zachęca rządzących do wdrożenia nowych przepisów. Tutaj konsensus jest widoczny.

W badaniu CBOS z marca 2025 roku za jednakowymi zasadami korzystania z telefonów w szkołach opowiedziało się 71 proc. respondentów. Podobne wnioski płyną z sondażu IBRiS dla Rzeczpospolitej z kwietnia 2025 roku.

Projekt MEN został skierowany do konsultacji społecznych. Zainteresowani mogą wyrazić swoją opinię do 23 kwietnia 2026 roku poprzez wysłanie e-maila na adres konsultacje.dk@men.gov.pl.