Metodologia

Jak weryfikujemy wypowiedzi?

Ze zbioru wszystkich wypowiedzi polityków wybieramy te, które są merytoryczne i dotyczą rzeczywistości obiektywnie sprawdzalnej. Dobór próby badawczej jest ściśle jakościowy i oparty o kryterium dostępności materiału.

  • Analizujemy wszystkie wypowiedzi, które są możliwe do sprawdzenia.
  • Nie stosujemy doboru probabilistycznego, czyli losowego. Im polityk częściej podaje informacje obiektywnie sprawdzalne, tym częściej pojawiać się będzie w naszym portalu.
  • Jako źródła wypowiedzi wykorzystujemy zapisy najważniejszych programów z udziałem polityków w radiu i telewizji, stenogramy z posiedzeń sejmowych, a także bezpośrednie wypowiedzi polityków na ich profilach w mediach społecznościowych.
  • Sprawdzamy także wypowiedzi polityków, o których weryfikację jesteśmy proszeni przy wykorzystaniu formularza kontaktowego lub za pośrednictwem naszych mediów społecznościowych.

Próba ta nie pozwala wyciągać wniosków na całą populację polityków, nie możemy więc stwierdzić, że statystycznie politycy partii A najczęściej podają fałszywe dane (ale możemy powiedzieć, że w zbadanej próbie polityków przedstawiciele partii A najczęściej podają fałszywe dane).

Wartość naszych badań ma więc aspekt jakościowy: odpowiadamy na pytania, jak politycy budują swoje wypowiedzi, gdzie wprowadzają odbiorców w błąd i w jakich kwestiach są ekspertami.

Fact-checking w 4 krokach

Czy wypowiedź zawiera weryfikowalne fakty?

Fact-checkingowi podlegają wyłącznie treści merytoryczne i istotne z punktu widzenia polskiej debaty publicznej.

  1. Treści merytoryczne muszą zawierać odwołanie do faktów (liczby, wydarzenie z przeszłości, itp.).
  2. Treści merytoryczne muszą wychodzić poza zakres tzw. wiedzy powszechnej.
  3. Treściami merytorycznymi nie są deklaracje na przyszłość oraz opinie wartościujące. W przypadku obietnic wyborczych podstawowym źródłem ich doboru są dokumenty programowe partii oraz kandydatów w wyborach, a także ich oficjalne wystąpienia na konwencjach wyborczych. W przypadku Prezesa Rady Ministrów ich źródłem jest również expose.

Fact-checkingowi obietnic, podobnie jak wypowiedzi, podlegają wyłącznie obietnice merytoryczne, mające charakter skonkretyzowany i weryfikowalny. Nie jest więc naszym zadaniem ocena ich zasadności (politycznej, ekonomicznej, społecznej itp.), a jedynie ocena stopnia ich realizacji w porównaniu do złożonej przez polityka deklaracji.

Sprawdzamy fakty w wiarygodnych źródłach

Korzystamy ze źródeł publicznie dostępnych, także z wykorzystaniem oficjalnego trybu dostępu do informacji publicznej. W miarę możliwości wykorzystujemy źródła maksymalnie pierwotne, nieprzetworzone, gdzie dane występują w ich oryginalnym kontekście. Wykorzystujemy źródła najbardziej aktualne, istniejące w chwili wypowiedzi polityka.

W przypadku wątpliwości priorytet posiadają raporty z opublikowanych badań naukowych, prowadzonych przez ogólnopolskie instytucje badawcze, przed opiniami pojedynczych ekspertów. Źródła te to najczęściej raporty instytutów badań opinii publicznej (np. CBOS, OBOP), innych instytucji badawczych oraz statystycznych (GUS, Eurostat), krajowe oraz zagraniczne akty prawne, badania akademickie, wiadomości agencji prasowych.

Na podstawie źródeł wystawiamy ocenę

Każdej wypowiedzi przyznajemy jedną z pięciu ocen:

Prawda

Wypowiedź uznajemy za prawdziwą, gdy:

  • istnieje co najmniej jedno reprezentatywne i wiarygodne źródło, które potwierdza zawartą w wypowiedzi informację,
  • zawiera najbardziej aktualne dane istniejące w chwili wypowiedzi,
  • dane użyte są zgodnie ze swoim pierwotnym kontekstem,
  • w przypadku użycia stwierdzeń: „około”, „niemal” czy „ponad” zaokrąglenie mieści się w normie języka potocznego – z uwzględnieniem kontekstu wypowiedzi i wagi problemu.

Wypowiedź prawdziwa może zawierać drobne nieścisłości, które nie wpływają na ogólny kontekst wypowiedzi.

Częściowy fałsz

Wypowiedź uznajemy za częściowo fałszywą, gdy:

  • zawiera połączenie informacji prawdziwych z fałszywymi. Obecność nieprawdziwej informacji nie powoduje jednak, że teza zawarta w weryfikowanym stwierdzeniu zostaje wypaczona bądź przeinaczona,
  • rzeczywiste dane w jeszcze większym stopniu przemawiają na korzyść tezy autora.

Fałsz

Wypowiedź uznajemy za fałszywą, gdy:

  • nie jest zgodna z żadną dostępną publicznie informacją opartą o reprezentatywne i wiarygodne źródło,
  • jej autor przedstawia nieaktualne informacje, którym przeczą nowsze dane,
  • zawiera szczątkowo poprawne dane, ale pomija kluczowe informacje i tym samym fałszywie oddaje stan faktyczny.

Manipulacja

Wypowiedź uznajemy za manipulację, gdy zawiera ona informacje wprowadzające w błąd i/lub naginające/przeinaczające fakty, w szczególności poprzez:

  • pominięcie ważnego kontekstu,
  • wykorzystywanie poprawnych danych do przedstawienia fałszywych wniosków,
  • wybiórcze wykorzystanie danych pasujących do tezy (cherry picking),
    używanie danych nieporównywalnych w celu uzyskania efektu podobieństwa lub kontrastu,
  • wyolbrzymienie swoich dokonań i/lub umniejszenie roli adwersarza,
  • pozamerytoryczne sposoby argumentowania.

Nieweryfikowalne

Wypowiedź uznajemy za nieweryfikowalną, gdy:

  • jest niemożliwa do weryfikacji w żadnym dostępnym źródle,
  • odnosi się do źródeł przestarzałych, na podstawie których nie można stawiać osądów dotyczących teraźniejszości,
  • dotyczy danych szacunkowych, obarczonych dużą dozą niepewności,
  • zawiera stwierdzenia nieprecyzyjne lub zbyt ogólnikowe,
  • z innych obiektywnych przyczyn jest niemożliwa do weryfikacji.

Ocenę tę przyznajemy również wypowiedziom będącym w trakcie procesu pozyskiwania niezbędnych informacji w trybie dostępu do informacji publicznej.

Każdej obietnicy przyznajemy jedną z ośmiu ocen:

Złożona

Jest to wyjściowa ocena każdej obietnicy spełniającej nasze kryteria weryfikowalności i merytoryczności. Obietnica może zostać złożona zarówno przez kandydatów w wyborach, jak również przez już wybranych polityków, sprawujących określone funkcje (np. obietnice składane przez premiera w exposé). Taka ocena obietnicy oznacza, że będziemy monitorować stan jej realizacji w toku trwania kadencji danego organu.

Zrealizowana

Obietnicę uznajemy za zrealizowaną, jeśli dokonane zostało jej całkowite wykonanie w założonym okresie na to przeznaczonym, np. w trakcie kadencji partii rządzącej.

Zrealizowana z opóźnieniem

Obietnicę uznajemy za zrealizowaną z opóźnieniem, jeśli jej całkowite wykonanie przekroczyło wyznaczony na to termin, np. uchwalenie ustawy w trakcie pierwszych stu dni nowego rządu.

Częściowo zrealizowana

Obietnicę uznajemy za częściowo zrealizowaną, kiedy deklarowane rozwiązania urzeczywistnione zostały tylko w sposób częściowy, tzn. zostały podjęte pewne kroki w celu jej realizacji. Na podstawie analizy źródeł można stwierdzić, że przyjęte rozstrzygnięcia wpisują się w założenia pierwotnie złożonej obietnicy, nie realizując jej jednak w sposób całościowy.

W trakcie realizacji

Kategoria „w trakcie realizacji” zostaje przydzielana obietnicy, której realizacja trwa, ale nie została jeszcze ostatecznie zamknięta w chwili przyznawania kwalifikacji. Zostały np. podjęte działania zmierzające do uchwalenia danej ustawy (ustawa jest w trakcie procesu legislacyjnego) lub też zmiany wprowadzone w już uchwalonej ustawie nie weszły jeszcze w życie.

Zamrożona

Obietnica zostaje uznana za zamrożoną w sytuacji, gdy zachodzą zewnętrzne przesłanki uniemożliwiające jej realizację, np. brak wymaganej większości w Sejmie umożliwiającej przegłosowanie danej ustawy. Są to również obietnice składane przez partie opozycyjne, których realizacja może nastąpić dopiero po przejęciu przez nie władzy.

Działania niepodjęte

Kategoria ta przydzielana jest obietnicy, wobec której nie zostały do tej pory podjęte żadne działania zmierzające ku jej urzeczywistnieniu, ale nie przekroczyła ona jeszcze założonego ostatecznego terminu jej realizacji, np. końca kadencji.

Niezrealizowana

Obietnicę uznajemy za niezrealizowaną, jeżeli wraz z upłynięciem określonej cezury czasowej nie zostały podjęte żadne działania podmiotu w kierunku jej realizacji. Ta kategoria oceny służy weryfikacji obietnic zarówno w trakcie kadencji (jeśli dana obietnica miała dokładnie określony horyzont czasowy jej realizacji, np. uchwalenie ustawy w ciągu pierwszych stu dni rządu), jak i po jej zakończeniu (w przypadku obietnic, które nie miały wyraźnie zadeklarowanego terminu ich realizacji).

Publikacja i poprawki

Każdy fact-check wypowiedzi i obietnicy przechodzi proces powtórnej weryfikacji pod nadzorem redaktora naczelnego. W ramach cross-checku sprawdzane są zarówno dobór źródeł weryfikujących daną wypowiedź lub obietnicę, jak i ostateczna ocena. Zależy nam na jawności i uczciwości w naszej działalności, dlatego jeśli czytelnik zauważy błąd lub brak kluczowych informacji, może go zgłosić, zaznaczając odpowiedni fragment tekstu i klikając na klawiaturze kombinację klawiszy CTRL + Enter. W ciągu 24 godzin od momentu nadesłania zgłoszenia z uwagami dokonujemy wstępnej weryfikacji jego zasadności merytorycznej. Jeżeli przesłane uwagi zaważają na zmianie oceny, inny fact-checker, niebędący autorem pierwotnej analizy, pod nadzorem redaktora naczelnego uzupełnia fact-check i zmienia ostateczną ocenę wypowiedzi. W artykule zamieszczamy nową, poprawioną analizę, pozostawiając w nim jednocześnie wyraźnie oznaczoną błędną wersję tak, aby można było dokładnie porównać zmiany w treści obu z nich.

Poprawioną wersję analizy przygotowujemy w przeciągu 5 dni roboczych od momentu zgłoszenia. Jeśli jednak jej opracowanie może zająć więcej niż 5 dni roboczych (np. z powodu konieczności uzyskania informacji w trybie dostępu do informacji publicznej), informujemy o tym, zamieszczając stosowną aktualizację w jej treści.

Wpłać darowiznę i działaj z nami!

lub