Czy istnieje recepta na efektywne sądownictwo? Analiza porównawcza

Czas czytania: około min.

Czy istnieje recepta na efektywne sądownictwo? Analiza porównawcza

20.04.2021 godz. 12:00

Najnowszy raport Demagoga, a w nim polskie sądownictwo, czyli analiza polskiego systemu wymiaru sprawiedliwości na tle rozwiązań z 30 innych państw. W raporcie znalazły się informacje, m.in. o organach władzy sądowniczej, ich składzie, sposobach wybierania i odwoływania ich członków.

W ostatnich latach system sądownictwa jest w Polsce przedmiotem gorącej debaty publicznej i wzbudza wiele kontrowersji. W tym obszarze podział społeczeństwa wywołały przede wszystkim zmiany w wymiarze sprawiedliwości i jego głównych organach, wdrażane od 2015 roku. Debata ta wkroczyła jednak w wymiar polityczny i trudno nie zauważyć, że zajmowane stanowiska, argumenty dotyczące reform, opinie i komunikaty w mediach, często odwołują się do emocji odbiorcy, a nie są oparte na wiarygodnych informacjach i ekspertyzie.

Z tego powodu przygotowaliśmy raport: „Procedura Wyboru Sędziów w Polsce i Wybranych Państwach Świata”. Stanowi on szczegółową analizę porównawczą systemów sądownictwa aż z 30 państw (nie tylko europejskich). W raporcie znalazły się informacje między innymi o organach władzy sądowniczej, ich składzie, sposobach wybierania i odwoływania ich członków oraz szeroko pojętych mechanizmach kontroli i zachowania równowagi pomiędzy pozostałymi gałęziami władzy, która jest podstawą funkcjonowania państw demokratycznych. Na uwagę zasługuje również rozdział prezentujący zasady funkcjonowania i rolę Krajowej Rady Sądownictwa na tle jej odpowiedników z badanych krajów.

Dlaczego powstał raport?

Z perspektywy zewnętrznego obserwatora lub uczestnika debaty, bez narzędzi takich jak specjalistyczna wiedza, kierunkowe wykształcenie, a nawet wgląd w funkcjonowanie sądów w praktyce – obecnie i w przeszłości – bardzo trudno jest rzetelnie ocenić, jakie działania i zmiany dotykają istotnych problemów i wad systemu, przyczyniają się do ich niwelowania czy faktycznej poprawy funkcjonowania sądownictwa, a jakie są jedynie narzędziem realizowania retorycznej agendy.

„Stowarzyszenie Demagog wykonało pracę za polityków oraz urzędników. I to zarówno rządowych, jak i opozycyjnych. Jakkolwiek bowiem spór o kształt wymiaru sprawiedliwości na przestrzeni ostatnich lat był niesłychanie gorący, to analiza zawsze powinna być »zimna«, przeprowadzana merytorycznie, bez potrzeby uzyskania konkretnego rezultatu. Tymczasem z obu stron sejmowej sali słyszeliśmy krzyki osób przekonanych o własnej racji. Demagog zaś zrobił coś najprostszego i najtrudniejszego zarazem: przeanalizował fakty i wyciągnął wnioski na ich podstawie”.

Patryk Słowik, dziennikarz Dziennika Gazety Prawnej

Problem ten pogłębia fakt, że brakuje kompleksowych źródeł i analiz, a tym bardziej powszechnie dostępnych i przejrzystych opracowań (na przykład zestawień i publikacji o charakterze popularnonaukowym), które pozwoliłyby obywatelom na uzyskanie takiej wiedzy i narzędzi, pomagających dokonać oceny wymiaru sprawiedliwości pod kątem koniecznych zmian systemowych i reform, a nie politycznych nastrojów.

Uzupełnianie tego typu luk i dostarczanie neutralnych, wiarygodnych, a jednocześnie przystępnych w odbiorze informacji powinno być domeną nie tylko ośrodków naukowych czy instytutów, których działalność badawcza kierowana jest przede wszystkim do skupionych wokół danej dziedziny środowisk. Stanowi ona również interesujący temat dla organizacji pozarządowych, zainteresowanych jakością debaty publicznej w Polsce i promowaniem rzetelnych informacji w formie dostosowanej do jak największej ilości odbiorców – obywateli, których stopień wiedzy i zaangażowania w sprawy publiczne jest przecież bardzo zróżnicowany.

„Stowarzyszenie Demagog podjęło się niezwykle trudnego wyzwania zebrania i dostarczenia nam wiedzy o funkcjonowaniu wybranych aspektów sądownictwa w aż 30 krajach. Jest to praca, tym bardziej ważna w Polsce, że od kilku lat możemy obserwować gorące dyskusje dotyczące pracy sądów i sędziów (…) Doceniając wypełniające niszę działania Stowarzyszenia, tym bardziej uderza brak przygotowania takich materiałów przez decydentów”.

Krzysztof Izdebski, prawnik, Fundacja ePaństwo oraz członek zarządu Consul Democracy Foundation

Ogólne porównanie systemu sądownictwa

Warto przyjrzeć się zestawieniu, w którym porównano ogólną liczbę sędziów przypadającą na 100 tys. obywateli z wynikami raportu Komisji Europejskiej na temat efektywności sądownictwa w państwach UE. Okazuje się, że wysoki odsetek sędziów niekoniecznie oznacza wysoką ocenę sprawności funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Polska jest tutaj niechlubnym przykładem. Pomimo zajęcia 11 miejsca pod względem liczby sędziów, jednocześnie znajduje się na jednej z ostatnich pozycji w raporcie KE. Z kolei Dania, pomimo stosunkowo niewielkiej liczby sędziów, jest oceniana wysoko pod względem efektywności działania sądów.

Czy istnieje recepta na efektywne sądownictwo? Analiza porównawcza

Liczba sędziów na 100 tys. obywateli, #PolskieSądownictwo

Wyniki raportu Demagoga pozwalają na uzyskanie przekrojowej wiedzy na temat rodzimego systemu sądownictwa i porównanie mechanizmów jego funkcjonowania z dużą „próbką” państw Europy i świata. W zestawieniu z badaniami i raportami, takimi jak wspomniana analiza Komisji Europejskiej, można przyjrzeć się tym mechanizmom i sprawdzić, w jaki sposób są one zbudowane w krajach odznaczających się wysoką sprawnością działania wymiaru sprawiedliwości. Może to stanowić pewien trop w kierunku pożądanych w naszym rodzimym systemie zmian oraz w ocenie celowości tych już dokonanych.

Najważniejsze fakty na temat wyboru sędziów:

  • Krajowa Rada Sądownictwa (KRS) jest organem powołanym w Polsce do stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Jednym z jej ważniejszych zadań, z punktu widzenia sędziów sądów powszechnych, jest rozpatrywanie i ocena kandydatur do pełnienia urzędu sędziowskiego i asesorskiego, a także przedstawianie Prezydentowi RP wniosków o powołanie sędziów w Sądzie Najwyższym, sądach powszechnych, administracyjnych i wojskowych oraz o powołanie asesorów sądowych w sądach administracyjnych. Organy o podobnych kompetencjach funkcjonują w większości analizowanych krajów. 
  • Wśród wszystkich analizowanych krajów można wskazać tylko 7 na 31, które nie posiadają odrębnego organu o takich zadaniach. W Japonii, Estonii i Luksemburgu kandydatów na sędziów wybiera Sąd Najwyższy, w Czechach kandydatów wyłaniają prezesi sądów wraz z ministrem sprawiedliwości, na Węgrzech – prezes Krajowego Urzędu Sądowniczego (będący zawodowym sędzią), w Austrii – Personalsenaten wyższych sądów krajowych, a w USA – Prezydent. 
  • We wszystkich analizowanych państwach w skład organu oceniającego kandydatów na sędziów wchodzą sędziowie. Wyłącznie sędziowie podejmują taką ocenę w 8 państwach: w Japonii, Estonii i Luksemburgu (jest to kompetencja ich Sądów Najwyższych), na Węgrzech (prezes Krajowego Urzędu Sądowniczego), a także na Łotwie i Cyprze oraz w Grecji i Austrii (gdzie członkami odpowiednich organów są tylko sędziowie).
  • Mianowanie sędziego z reguły, jak w przypadku Polski, wymaga współdziałania dwóch organów. Jeden z nich odpowiedzialny jest za przedstawienie kandydatur, drugi – za sam akt powołania sędziego. 
  • W większości krajów działalność organu powołującego sędziów ograniczona jest do dokonania samego aktu powołania, bez realnego wpływu na to, kto zostanie powołany na stanowisko.

 

Dlaczego warto udostępnić raport i przesłać go dalej?

Jako organizacja zaangażowana w poprawę jakości debaty publicznej wierzymy, że udostępnianie i promowanie tego typu analiz, opartych na liczbach i weryfikowalnej, rzetelnej wiedzy, pozwala na lepszą ocenę krytyczną informacji pojawiających się w mediach i podawanych przez osoby publiczne oraz na sprawniejsze wykrywanie ewentualnych manipulacji i przeinaczeń.

Dzięki temu podejmowanie decyzji obywatelskich może odbywać się w sposób bardziej świadomy, a w dłuższej perspektywie – skłaniający uczestników debaty publicznej do stosowania argumentów i narzędzi opartych o fakty i faktyczne potrzeby odbiorców, a nie polityczne nastroje.

„Niezbędne jest wyposażenie obywateli w rzetelną wiedzę pozwalającą na demaskowanie nieprawdy w rządowych przekazach. Najnowszy raport »Demagoga«, obejmujący kwestie mianowania i odwoływania sędziów w kilkudziesięciu państwach Europy i świata, wypełnia tę niszę i służy poprawie stanu debaty publicznej na temat wymiaru sprawiedliwości. Szczegółowe omówienie zasad powoływania sędziów – w tym wymogów stawianych kandydatom czy składu organów nominujących – podobnie jak kwestii utraty mandatu sędziowskiego, stanowi niezwykle cenne źródło informacji”.

Patryk Wachowiec, analityk prawny, Forum Obywatelskiego Rozwoju

POBIERZ CAŁY RAPORT

*Jeśli znajdziesz błąd, zaznacz go i wciśnij Ctrl + Enter

Podobał Ci się artykuł? Pomóż nam dzielić się prawdą!

Możesz śmiało rozpowszechniać ten artykuł na swojej stronie internetowej. Pamiętaj o podaniu źródła. Sprawdź jak możesz udostępniać.

Wpłać darowiznę i działaj z nami!

lub