Czas czytania: około min.

Ile języków obcych muszą znać polscy ambasadorzy i dyplomaci?

20.05.2021 godz. 20:24

Wypowiedź

Prawda

Analiza w pigułce

  • Zgodnie z nową ustawą z 21 stycznia 2021 roku o służbie zagranicznej (która wejdzie w życie 16 czerwca tego roku) stopień dyplomatyczny można nadać osobie, która zna co najmniej dwa języki obce (art. 31 ust.1 pkt 4). Ten sam wymóg zawiera poprzednia ustawa z 27 lipca 2001 roku (art. 12 ust. 1 pkt 3). Obie ustawy zawierają przepis pozwalający na nadanie stopnia dyplomatycznego „w szczególnie uzasadnionych przypadkach” osobie, która tego warunku nie spełnia, na czas niezbędny do wykonywania zadań w placówce zagranicznej (art. 31 ust. 2 nowej ustawy oraz art. 12 ust. 2 poprzedniej). Nadużywanie tego trybu wyjątkowego wzbudziło zastrzeżenia Najwyższej Izby Kontroli, które wyrażone zostały w raporcie z 2014 roku.
  • Nowa ustawa wprowadza kategorię „pracowników zagranicznych”, którzy obok dyplomatów zawodowych, mają stanowić personel dyplomatyczno-konsularny. Pracownicy zagraniczni muszą się wykazać znajomością co najmniej jednego języka obcego. Jednak, żeby zostać zawodowym dyplomatą i uzyskać pierwszy stopień dyplomatyczny, pracownik służby zagranicznej musi posiadać 3-letnie doświadczenie w wykonywaniu obowiązków członka personelu dyplomatyczno-konsularnego w placówce zagranicznej oraz będzie musiał ukończyć seminarium dyplomatyczno-konsularne i zdać odpowiedni egzamin (art. 32 ust. 2 nowej ustawy).
  • W przypadku ambasadorów nowa ustawa stwierdza wyraźnie, że na czas pełnienia tej funkcji nadaje się stopień dyplomatyczny bez względu na spełnianie warunku znajomości dwóch języków obcych (art. 31 ust. 3). Przepisu takiego nie zawiera poprzednia ustawa z 2001 roku. Jednak zarówno wspomniany wyżej tryb wyjątkowy przy nadawaniu stopni dyplomatycznych (art. 12 ust. 2), jak i możliwość mianowania na stanowisko ambasadora osoby spoza służby zagranicznej i nadania mu na czas pełnienia tej funkcji stopnia dyplomatycznego (art. 18 ust. 1) nie wykluczają mianowania ambasadorem (na gruncie ustawy z 2001 roku) osoby, która nie zna dwóch języków obcych.
  • Wspomniane przez polityka wymogi dla dyplomatów faktycznie istnieją i wedle obowiązującego prawa można je pominąć tylko w trybie wyjątkowym i w szczególnie uzasadnionych przypadkach (na określony czas wykonywania obowiązków). Oznacza to, że ostatecznie uznajemy wypowiedź Pawła Jabłońskiego za prawdziwą.

Kontekst wypowiedzi

W programie „Gość Radia ZET”, nadanym 14 maja 2021 roku, wystąpił Paweł Jabłoński. Jedno z pytań zadanych przez słuchaczy dotyczyło nowej ustawy o służbie zagranicznej i zawierało zarzut, że zgodnie z nią można zostać dyplomatą bez znajomości języka obcego. Wiceminister spraw zagranicznych stwierdził, że taka informacja jest nieprawdziwa, bowiem do zostania dyplomatą wymagana jest znajomość 2 języków obcych. Natomiast co do stanowiska ambasadorskiego, zdaniem polityka, takiego wymogu nie było wcześniej i nie zawiera go również ustawa uchwalona 21 stycznia 2021 roku.

Jakie wymagania wobec dyplomatów stawia nowa ustawa?

W styczniu bieżącego roku Sejm uchwalił nową ustawę o służbie zagranicznej (Dz. U. 2021 poz. 464). Wejdzie ona w życie 16 czerwca 2021 roku i uchyli poprzednią, pochodzącą z 2001 roku (Dz. U. 2001 nr 128, poz. 1403). Nowa ustawa tworzy nieznane wcześniej, odrębne stanowisko Szefa Służby Zagranicznej oraz zmienia strukturę stopni dyplomatycznych.

Ponadto nowa ustawa likwiduje stopień „ambasadora tytularnego” (ad personam) i tworzy tytuł „ministra pełnomocnego”. Tytuł ambasadora będzie przysługiwał wyłącznie osobie sprawującej w danym momencie tę funkcję w określonym kraju lub przy określonej organizacji międzynarodowej. Do tej pory można było mieć stopień dyplomatyczny ambasadora, nie pełniąc tej funkcji. Ci z ambasadorów tytularnych, którzy w dniu wejścia w życie ustawy nie będą jej pełnili, otrzymają stopień dyplomatyczny ministra pełnomocnego (art. 88 ust. 3). Oznacza to, że zgodnie z art. 28 ustawy w służbie zagranicznej ustanawia się następujące stopnie dyplomatyczne:

  1. ambasador,
  2. minister pełnomocny,
  3. radca-minister,
  4. I radca,
  5. radca,
  6. I sekretarz,
  7. II sekretarz,
  8. III sekretarz,
  9. attache.

Na personel dyplomatyczno-konsularny, wedle art. 13 pkt. 2, składają się dyplomaci zawodowi oraz pracownicy zagraniczni, którzy są nową kategorią. Ci pierwsi muszą spełniać warunek znajomości co najmniej dwóch języków obcych oraz posiadać tytuł magistra lub równorzędny, czego wymaga art. 14.

Nowa kategoria „pracownika zagranicznego” umożliwia natomiast zatrudnienie na placówce osoby znajdującej się dotychczas poza służbą zagraniczną. Pracownicy zagraniczni nie muszą kończyć prowadzonej przez Akademię Dyplomatyczną aplikacji dyplomatyczno-konsularnej. W ich przypadku wymagana jest znajomość co najmniej jednego języka obcego (art. 18). Jednak, żeby zostać zawodowym dyplomatą i uzyskać pierwszy stopień dyplomatyczny, pracownik służby zagranicznej, mający 3-letnie doświadczenie w wykonywaniu obowiązków członka personelu dyplomatyczno-konsularnego w placówce zagranicznej, będzie musiał ukończyć seminarium dyplomatyczno-konsularne i zdać odpowiedni egzamin (art. 32 ust. 2).

Stopnie dyplomatyczne nadaje Szef Służby Zagranicznej, co określa art. 30 ust.1 nowej ustawy. Wyjątkiem jest stopień ambasadora, który jest nadawany przez ministra właściwego do spraw zagranicznych, po podpisaniu aktu mianowania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (art. 30 ust. 2). Z art. 31 ust. 1 możemy dowiedzieć się, że co do zasady, aby uzyskać stopień dyplomatyczny, należy spełnić następujące warunki:

  1. posiadać wyłącznie obywatelstwo polskie,
  2. odbyć aplikację dyplomatyczno-konsularną, o której mowa w art. 43, albo ukończyć seminarium dyplomatyczno-konsularne, o którym mowa w art. 45,
  3. złożyć z wynikiem pozytywnym egzamin dyplomatyczno-konsularny,
  4. znać co najmniej dwa języki obce,
  5. posiadać tytuł zawodowy magistra lub równorzędny,
  6. posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do długotrwałej służby w placówkach zagranicznych, w warunkach wymagających szczególnej dyscypliny i dyspozycyjności,
  7. nie można być skazanym prawomocnym wyrokiem za przestępstwo umyślne lub umyślne przestępstwo skarbowe,
  8. wykazywać gotowość do podjęcia zadań w dowolnej placówce zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej, w dowolnym kraju i w dowolnym czasie.

Warto jednak dodać, że ust. 2 tego artykułu przewiduje, iż „w szczególnie uzasadnionych przypadkach członkowi korpusu służby cywilnej, zatrudnionemu w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw zagranicznych, niespełniającemu wymagań określonych w ust. 1 pkt 2-4, w związku z wykonywaniem zadań w placówce zagranicznej można nadać stopień dyplomatyczny na czas niezbędny do wykonywania tych zadań”. Oznacza to, że w trybie wyjątkowym stopień może uzyskać osoba, która nie zna dwóch języków obcych. Jest to jednak zapis dotyczący szczególnych sytuacji.

Odrębnie uregulowane w art. 32 ust. 2 są, wspomniane wcześniej w analizie, warunki uzyskania stopnia dyplomatycznego przez pracownika zagranicznego: trzyletnie doświadczenie w placówce zagranicznej, ukończenie seminarium dyplomatyczno-konsularnego oraz zdany egzamin.

Co do stanowiska ambasadora to art. 31 ust. 3 wyraźnie stwierdza, że stopień dyplomatyczny nadaje się na czas pełnienia funkcji bez względu na spełnianie warunków z ust. 1 pkt 1-5. Czyli nie tylko nie jest konieczna znajomość dwóch języków obcych, ale ambasador może posiadać podwójne obywatelstwo, jak również nie mieć wyższego wykształcenia. Dodatkowo art. 41 ust. 1 mówi, że ambasadorem może zostać osoba niebędąca przed mianowaniem członkiem służby zagranicznej. Dyrektor generalny służby zagranicznej nawiązuje z takim ambasadorem stosunek pracy na podstawie powołania, na czas pełnienia jego funkcji. Potwierdzają to słowa Pawła Jabłońskiego o tym, że ambasadorom nie stawia się takich wymagań jak zawodowym dyplomatom.

Przepisy ustawy z 2001 roku

Paweł Jabłoński stwierdził również, że w kwestii wymagania znajomości języków przez ambasadorów nie doszło do zmian względem starej ustawy. Powinniśmy więc zajrzeć i do niej. Na początku przyjrzyjmy się sytuacji dyplomatów. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2001 roku o służbie zagranicznej stopień dyplomatyczny można nadać członkowi służby zagranicznej, który:

  • odbył, z zastrzeżeniem art. 40 ust. 2, aplikację dyplomatyczno-konsularną, o której mowa w art. 38, albo jest urzędnikiem służby cywilnej lub ukończył Krajową Szkołę Administracji Publicznej im. Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego,
  • złożył egzamin dyplomatyczno-konsularny,
  • zna co najmniej dwa języki obce,
  • posiada tytuł magistra lub równorzędny,
  • wykazuje się odpowiednim stanem zdrowia psychicznego i fizycznego.

Podobnie jak w nowej ustawie jest tu możliwość nadania „w szczególnie uzasadnionych przypadkach” osobie nie spełniającej warunków z punktów 1-4 stopnia dyplomatycznego na czas niezbędny do wykonywania zadań w placówce zagranicznej (art. 12 ust. 2). Należy zauważyć, że nowa ustawa nie dopuszcza takiego wyjątku w stosunku do osób bez wyższego wykształcenia.

W odróżnieniu od nowej, mającej wejść w życie w czerwcu 2021 roku, ustawy, nie ma tu wyraźnego przepisu mówiącego wprost, że ambasador nie musi spełniać części warunków (w tym znajomości języków) koniecznych do uzyskania stopnia dyplomatycznego. Jednak, oprócz wspomnianego wyżej przepisu o „szczególnie uzasadnionych przypadkach”, w ustawie z 2001 roku znajduje się art. 18 ust. 1 (podobny do art. 41 ust. 1 nowej ustawy), pozwalający na mianowanie na stanowisko ambasadora osoby niebędącej członkiem służby zagranicznej, i nadanie mu na czas pełnienia funkcji ambasadora stopnia dyplomatycznego.

Opinia Najwyższej Izby Kontroli

W 2014 roku NIK opublikował raport dotyczący nieprawidłowości przy obsadzaniu stanowisk w niektórych placówkach zagranicznych. Wynikało z niego, że wspomniany tryb wyjątkowy, zapisany w art. 12 ust. 2 ustawy z 2001 roku, był nadużywany. W czasie objętym kontrolą zastosowano go w 9 na 20 zbadanych przypadków. W efekcie stopnie dyplomatyczne były nadawane osobom, które nie miały ukończonej aplikacji lub egzaminu dyplomatyczno-konsularnego czy też potwierdzonej znajomości co najmniej dwóch języków obcych.

*Jeśli znajdziesz błąd, zaznacz go i wciśnij Ctrl + Enter

Podobał Ci się artykuł? Pomóż nam dzielić się prawdą!

Możesz śmiało rozpowszechniać ten artykuł na swojej stronie internetowej. Pamiętaj o podaniu źródła. Sprawdź jak możesz udostępniać.

Wpłać darowiznę i działaj z nami!

lub