Czym jest Fundusz Kościelny?

Fundusz Kościelny powstał na mocy ustawy z 1950 roku o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki. Wtedy właśnie rządzący w Polsce komunistyczny reżim przekazał wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych na własność państwa.

Dochody z tych nieruchomości miały być przeznaczone wyłącznie na cele kościelne i charytatywne. Tworzą one Fundusz Kościelny. Pieniądze z Funduszu służą m.in. utrzymywaniu kościołów i opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne duchownych (art. 9 ust. 1).

Jak pokazaliśmy w jednej z naszych analiz, od lat 90. przewidziane w budżecie państwa wydatki na Fundusz Kościelny systematycznie rosną. W 2001 roku dotacja do Funduszu wynosiła 92,3 mln zł, a w 2024 roku – już 257 mln zł (s. 68).

Powołano Zespół ds. Funduszu Kościelnego

Premier Donald Tusk swoim zarządzeniem z dnia 11 stycznia 2024 roku utworzył Międzyresortowy Zespół do spraw Funduszu Kościelnego. W par. 2 zarządzenia, jako jedno z zadań, które ma realizować powołany zespół, określono przeprowadzanie analiz oraz wypracowanie koncepcji zmiany funkcjonowania Funduszu Kościelnego oraz zmiany zasad finansowania, w szczególności:

• składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz ubezpieczenia zdrowotnego duchownych,
• działalności charytatywnej, oświatowo-wychowawczej i opiekuńczo-wychowawczej kościołów i innych związków wyznaniowych,
• odbudowy, konserwacji i remontów obiektów sakralnych i kościelnych o wartości zabytkowej.

Zgodnie z przyjętymi założeniami posiedzenia zespołu mają odbywać się minimum raz w miesiącu (par. 7), a postępy prac nad zmianami mają być raportowane w formie sprawozdań do 30 czerwca i do 31 grudnia, czyli dwukrotnie każdego roku (par. 10).

Zgodnie z par. 14 pierwsze sprawozdanie miało zostać przedstawione Radzie Ministrów do dnia 31 marca 2024 roku.

Prace nad koncepcją trwają

W połowie marca 2024 roku w wywiadzie dla portalu Onet ministra rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk potwierdziła, że chce likwidacji Funduszu Kościelnego. Podobno także sam premier oczekiwał, że od 2025 roku Fundusz przestanie istnieć.

Ministra nie zdradziła bliższych szczegółów rozwiązania. Stwierdziła tylko, że chciałaby takiej sytuacji, w której duchowni będą mieli opłacone składki emerytalne, a budżet państwa będzie odciążony.

Z komunikatu o utworzeniu międzyresortowego zespołu wiemy jedynie, że prace nad nowymi regulacjami będą zmierzały w stronę systemu, w którym wierni będą dobrowolnie deklarowali czy chcą przekazać część swoich podatków na rzecz związku wyznaniowego, a jeśli tak, to którego.

Koncepcje poszczególnych resortów

Jak wynika z komunikatu dostępnego na stronie kancelarii premiera, 16 sierpnia 2024 roku, w trakcie posiedzenia Międzyresortowego Zespołu do spraw Funduszu Kościelnego, omówiono koncepcje przygotowane przez przedstawicieli poszczególnych resortów. Do 19 sierpnia mieli zostać wyznaczeni kandydaci do prac zespołu roboczego, który zajmie się analizą przedstawionych propozycji.

W komunikacie poinformowano także, że zespół ma we wrześniu przedstawić propozycje wypracowanych rozwiązań na posiedzeniu Rady Ministrów. Nie zostały one przedstawione opinii publicznej.

Rząd konsultuje zmiany z episkopatem

W październiku 2024 roku w kancelarii premiera spotkali się przedstawiciele rządu i Konferencji Episkopatu Polski. W trakcie posiedzenia strona rządowa przedstawiła propozycje zastąpienia Funduszu Kościelnego innymi rozwiązaniami. 

Przedstawiciele Kościoła zapewnili o swojej otwartości na dialog i o woli przedyskutowania przedstawionych propozycji na forum Konferencji Episkopatu Polski. Do tej pory nie poznaliśmy jednak ostatecznej propozycji ministerialnego zespołu. 

Do prac została włączona Kościelna Komisja Konkordatowa. Tak wynika z informacji, którą otrzymaliśmy od Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. We wrześniu 2025 roku premier powołał reprezentantów strony rządowej, którzy konsultują z przedstawicielami Kościoła sprawę Funduszu.

Lewica przedstawiła swój pomysł

W marcu 2025 roku, w trakcie kampanii przed wyborami prezydenckimi, założenia własnego projektu likwidacji Funduszu Kościelnego przedstawiły ministra Agnieszka Dziemianowicz-Bąk oraz wicemarszałkini Senatu Magdalena Biejat, kandydatka w tych wyborach popierana przez Nową Lewicę.

Zgodnie z propozycją Lewicy składki na duchownych miałyby być pokrywane w różnych wariantach przez kościoły i samych duchownych. Z kolei za utrzymanie i odbudowę zabytkowych kościołów odpowiedzialny byłby Fundusz Ochrony Zabytków, a Fundusz Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego finansowałby wydatki na wykonywanie działalności charytatywno-opiekuńczej.

– Gdyby tak się zdarzyło jednak, że nasz projekt nie uzyska wpisu do wykazu [prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów – przy. Demagog], że nie będzie woli […], to nic nie stoi na przeszkodzie i nic nie stanie na przeszkodzie, żebyśmy jak Lewica złożyli taki projekt w trybie poselskim – podsumowała przedstawione założenia ministra Dziemianowicz-Bąk. Jak się okazuje, do dzisiaj projektu nie opublikowano we wspomnianym wykazie. Mimo zapowiedzi projekt ustawy nie został złożony w Sejmie. 

Wiemy, nad jakimi rozwiązaniami pracował zespół

O to, jakie pomysły na likwidację Funduszu Kościelnego przedstawiły poszczególne ministerstwa, a także jakie są ich koszta, poinformował w maju 2025 roku dziennik „Rzeczpospolita”, który pozyskał te wiadomości w trybie dostępu do informacji publicznej. Kancelaria potwierdziła te informacje również w wiadomości dla naszej redakcji.

Z otrzymanych przez gazetę odpowiedzi wynika, że międzyresortowy zespół dyskutował nad trzema rozwiązaniami: odpisem podatkowym w wysokości 0,5 proc., gwarancjami emerytalnymi dla osób duchownych oraz zobowiązaniami związków wyznaniowych do ponoszenia części tych wydatków.

Okazuje się jednak, że koszty wprowadzenia w życie ministerialnych pomysłów mogą być większe niż wynoszą wydatki na funkcjonowanie funduszu w obecnej wersji. 

Opinia Ministerstwa Finansów jest jednoznaczna

Zdaniem Ministerstwa Finansów (MF) w przypadku wprowadzenia odpisu podatkowego koszta ponoszone przez budżet państwa byłyby wyższe od obecnych. Wynika to m.in. z tego, że nie każdy członek związku wyznaniowego jest podatnikiem podatku PIT, a część z takich osób nie płaci wspomnianego podatku. Dodatkowo taka forma finansowania kościołów byłaby droga w obsłudze. W związku z tym resort zalecił przerwanie prac nad tą propozycją.

Z kolei „Rzeczpospolita” obliczyła, że gwarancje minimalnej emerytury dla duchownych mogłyby kosztować rocznie ok. 500 mln zł, a więc dwukrotnie więcej, niż dziś wynosi Fundusz Kościelny. Jak donosi dziennik, o opinię na temat tego, aby składki dla duchownych finansowały same związki wyznaniowe, nawet ich nie zapytano.

MF zauważyło dodatkowo, że zarówno Narodowy Fundusz Ochrony Zabytków, jak i Fundusz Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego nie posiadają wystarczających środków, aby zgodnie z propozycją MRPiPS przejąć część finansowania zadań pokrywanych obecnie przez Fundusz Kościelny.

Czy zespół zakończy prace zgodnie z planem?

Funduszu Kościelnego nie udało się zlikwidować w 2024 roku. Na stronie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów możemy przeczytać, że zakończenie prac zespołu oraz wprowadzenie zmian jest przewidziane na 2025 rok. 

Do końca roku został niecały miesiąc, Fundusz Kościelny nie został zlikwidowany, a w przyjętej przez Sejm 5 grudnia ustawie budżetowej na 2026 rok na jego rzecz przewidziano dotację w wysokości 272,6 mln zł (s. 67).

Wobec tego obietnica likwidacji Funduszu Kościelnego nie została zrealizowana.

Kontroluj polityków!

Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.

Wpłacam