Wypowiedzi
Naukowcy bez funduszy. Polska finansuje mniejszy procent badań niż sąsiedzi
6 min czytania
Sprawdzamy wypowiedzi polityków i osób publicznych pojawiające się w przestrzeni medialnej i internetowej. Wybieramy wypowiedzi istotne dla debaty publicznej, weryfikujemy zawarte w nich informacje i przydzielamy jedną z pięciu kategorii ocen.
6 min czytania
Naukowcy bez funduszy. Polska finansuje mniejszy procent badań niż sąsiedzi
Naukowcy bez funduszy. Polska finansuje mniejszy procent badań niż sąsiedzi
Jak mówimy o badaniach i jeżeli mówimy o tym procencie programów badawczych, projektów badawczych, które trafiają do realizacji, bo są na nie środki, to wystarczy porównać się z innymi krajami. Z innymi krajami na podobnym poziomie rozwoju gospodarczego, z innymi krajami w regionie. I tutaj widać, że to, że my w badaniach podstawowych, czyli w Narodowym Centrum Nauki, mamy tak niski współczynnik sukcesu, to po prostu lokuje nas na dole stawki.
Prawda
Wypowiedź uznajemy za zgodną z prawdą, gdy:
- istnieją dwa wiarygodne i niezależne źródła (lub jedno, jeśli jest jedynym adekwatnym z punktu widzenia kontekstu wypowiedzi) potwierdzające zawartą w wypowiedzi informację,
- zawiera najbardziej aktualne dane istniejące w chwili wypowiedzi,
- dane użyte są zgodnie ze swoim pierwotnym kontekstem.
Prawda
Wypowiedź uznajemy za zgodną z prawdą, gdy:
- istnieją dwa wiarygodne i niezależne źródła (lub jedno, jeśli jest jedynym adekwatnym z punktu widzenia kontekstu wypowiedzi) potwierdzające zawartą w wypowiedzi informację,
- zawiera najbardziej aktualne dane istniejące w chwili wypowiedzi,
- dane użyte są zgodnie ze swoim pierwotnym kontekstem.
- Badania podstawowe w Polsce finansuje Narodowe Centrum Nauki. W ostatnim naborze z 2025 roku finansowanie otrzymało 13,55 proc. rozpatrzonych wniosków (konkurs OPUS, przeznaczony dla naukowców na wszystkich etapach kariery naukowej). Średnia za rok 2024 wyniosła 15,6 proc., a w latach 2020-2024 było to 14,5 proc.
- Wyższy wskaźnik sukcesu w 2024 roku osiągnęły Niemcy, Litwa, Słowacja, Estonia, Portugalia oraz Chorwacja. Zaś niższy Czechy, Łotwa, Węgry oraz Rumunia. Z kolei w okresie 2020-2024 średni wyższy wynik od Polski miało dziewięć państw, a dwa niższy. Identycznie wyglądała sytuacja w latach 2015-2024.
- Rzeczywiście w Polsce NCN finansuje mniej projektów niż analogiczne agencje grantowe w krajach regionu lub państwach o podobnym poziomie rozwoju gospodarczego. Choć w 2024 roku przewyższyliśmy pod tym względem cztery kraje, to średni wskaźnik sukcesu z ostatnich lat lokuje nas na dole stawki. Na tej podstawie oceniamy wypowiedź jako prawda.
- W ramach analizy pod uwagę wzięliśmy konkursy na finansowanie badań podstawowych dostępne dla wszystkich badaczy z racji podobieństwa do polskiego naboru OPUS. Podkreślamy jednak, że systemy grantowe poszczególnych państw różnią się między sobą (1, 2), więc poza samą liczbą sfinansowanych projektów zachęcamy do zapoznania się z danymi na temat funduszu każdej z agencji grantowej i środków przyznanych projektom.
Aktualizacja 05.02.2026. Doprecyzowaliśmy informacje na temat średnich wskaźników sukcesu za poprzednie lata.
Jak zatrzymać naukowców w Polsce?
Adrian Zandberg, poseł i współprzewodniczący Partii Razem, zagościł na początku roku w programie prof. Antoniego Dudka. Podczas dyskusji odniósł się do trudów doświadczanych przez środowisko akademickie.
Zandberg stwierdził, że w Polsce finansuje się mało badań podstawowych, czyli prac badawczych lub teoretycznych, których celem jest zdobywanie nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów, bez nastawienia na bezpośrednie zastosowanie komercyjne. Dodał, że z tego powodu kompetentni fachowcy, chociażby w naukach ścisłych, nie prowadzą swoich badań w Polsce, a trafiają za granicę.
Tylko co 7 projekt ma szanse na realizację
Przywołany przez Zandberga współczynnik sukcesu to odsetek projektów badawczych, które otrzymały finansowanie w przeprowadzonym konkursie grantowym. Dla przykładu jeśli do naboru zgłosiło się 100 naukowców, a tylko 18 z nich otrzymało pieniądze na swoje badanie, to współczynnik wynosi 18 proc.
W Polsce badania podstawowe finansuje Narodowe Centrum Nauki. To agencja, która od 2011 roku przeprowadza konkursy dla naukowców z wielu dyscyplin naukowych (humanistycznych, społecznych, ścisłych, o zdrowiu) i na różnych etapach kariery akademickiej.
Największy nabór, dostępny dla wszystkich naukowców, to OPUS. W każdym roku odbywają się dwie jego edycje. Z naszych obliczeń wynika, że średni współczynnik sukcesu za 2024 rok wyniósł 15,6 proc., a od początku istnienia naboru to 18,36 proc. Za to w latach 2020-2024 stanowił on 14,5 proc., a w okresie 2015-2024 – 17,85 proc.
Lepiej badać u sąsiadów
Kierując się argumentem Adriana Zandberga przyjrzeliśmy się systemom grantowym w państwach naszego regionu. Uwzględniliśmy statystyki z naborów otwartych dla wszystkich naukowców, czyli odpowiedników polskiego konkursu OPUS. Pamiętajmy tylko, że systemy finansowania nauki różnią się między krajami (1, 2), więc nie możemy tu mówić o kompletnej analogii między sposobami działania NCN i innych agencji.
Widzimy, że na tle sąsiadów Polska rzeczywiście wypada nisko pod względem finansowania projektów badawczych. W 2024 roku Niemcy, Litwini i Słowacy odnotowali wyższy współczynnik sukcesu. Podobnie było w latach 2020-2024 oraz 2015-2024. W tych przypadkach do tego grona dołączyli także Czesi.
Sytuacja różni się odrobinę, gdy spojrzymy na pobliski nam region, czyli państwa bałtyckie i Europę Środkową. Z jednej strony w 2024 roku jedynie Estonia mogła się pochwalić większym odsetkiem sfinansowanych projektów badawczych. Niższy wynik niż Polska odnotowały Łotwa, Węgry oraz Rumunia.
Z drugiej strony w latach 2020-2024 średni wynik wyższy od Polski miały Estonia, Słowenia, Węgry oraz Rumunia, a tylko Łotwa odnotowała niższy. Z wymienionych państw w okresie 2015-2024 tylko Rumunia oraz Łotwa (prowadząca konkurs od 2018 roku) osiągnęły rezultat gorszy niż Polska.
Rozwój, a fundusze na badania. Czy są powiązane?
Adrian Zandberg wspomniał także o państwach o podobnym poziomie rozwoju gospodarczego. Na potrzeby analizy uwzględniliśmy kraje o zbliżonym do Polski poziomie PKB per capita, czyli produktu krajowego brutto na mieszkańca.
Większość z nich opisaliśmy już wyżej (np. Węgry i Łotwę), ale w tym kluczu przeanalizowaliśmy także Chorwację i Portugalię, ponieważ ich poziom rozwoju jest zbliżony o ok. 10 punktów proc. do polskiego (względem średniej unijnej).
Chorwacja chwali się wysokim współczynnikiem sukcesu. W 2024 roku wyniósł on 24,1 proc., a w latach 2020-2024 średnio 36,80 proc. Wyższy od polskiego średniego współczynnika był także w okresie 2015-2024. Podkreślmy tylko, że – inaczej niż w Polsce – kraj ten organizuje nabór co dwa lata, a nie corocznie.
Idąc dalej, chociaż w Portugalii wynik za rok 2024 był wyższy od polskiego i wyniósł 16 proc., to średnia za lata 2020-2024 jest niższa niż w Polsce i wynosiła 14,12 proc. Z kolei średni wynik za lata 2015-2024 jest wyższy od polskiego rezultatu.
Choć w 2024 roku przewyższyliśmy pod tym względem cztery kraje (Czechy, Łotwę, Węgry oraz Rumunię), to średni wskaźnik sukcesu z ostatnich lat lokuje nas na dole stawki. Ostatecznie z przeanalizowanych przez nas danych wynika, że Polska w ostatnich latach finansowała mniej projektów badawczych niż co najmniej dziewięć państw z naszego regionu lub o podobnym poziomie rozwoju gospodarczego. Niższy wynik odnotowały dwa kraje. Na tej podstawie oceniamy wypowiedź jako prawda.
Kontroluj polityków!
Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.
Dowiedz się, jak radzić sobie z dezinformacją w sieci
Poznaj przydatne narzędzia na naszej platformie edukacyjnej
Sprawdź
*Jeśli znajdziesz błąd, zaznacz go i wciśnij Ctrl + Enter
POLECANE DLA CIEBIE
