7 min czytania
Obalamy fałszywe informacje pojawiające się w mediach społecznościowych oraz na portalach internetowych. Odwołując się do wiarygodnych źródeł, weryfikujemy najbardziej szkodliwe przykłady dezinformacji.
7 min czytania
Znikające banknoty – czy w Polsce wycofają gotówkę?
Fake news Według doniesień opublikowanych w mediach społecznościowych mniejsze nominały banknotów rzekomo są likwidowane, a sprzedawcy mają naciskać na klientów, aby płacili kartą. Sprawdzamy, czy to naprawdę pierwsze oznaki systemowego wycofywania gotówki.
Według doniesień opublikowanych w mediach społecznościowych mniejsze nominały banknotów rzekomo są likwidowane, a sprzedawcy mają naciskać na klientów, aby płacili kartą. Sprawdzamy, czy to naprawdę pierwsze oznaki systemowego wycofywania gotówki.
ANALIZA W PIGUŁCE
- Na Facebooku pojawiła się informacja o wycofywaniu z obiegu mniejszych nominałów banknotów oraz o nowych przepisach, które rzekomo obligują sprzedawców do nalegania na płatność kartą.
- Gotówka jest prawnym środkiem płatniczym w Polsce, niezależnie od nominału banknotów. W polskim prawie nie ma regulacji, które obligowałyby sprzedawców do tego, aby wywierać nacisk na klientów w kwestii formy zapłaty. Według ustawy o usługach płatniczych z 2011 roku nie można „odmówić przyjęcia zapłaty od konsumenta znakami pieniężnymi emitowanymi przez NBP”.
- Dostępne dane (1, 2) pokazują, że wartość gotówki w obiegu od 2019 roku rośnie, a udział banknotów o niskim nominale się nie zmniejsza.
Fałszywa narracja o likwidacji gotówki w Polsce pojawia się w przestrzeni publicznej już od kilku lat i była już weryfikowana przez redakcję Demagoga (1, 2, 3). Tym razem w mediach pojawiła się informacja dotycząca wprowadzenia rzekomych przepisów utrudniających dostęp do gotówki.
2 sierpnia 2025 roku na Facebooku opublikowano wpis, w którym czytamy [pisownia oryginalna]: „Zauważyłam, że mniejsze nominały papierowych pieniędzy , są wycofywane z obrotu. Coraz trudniej uzyskać resztę na przykład ze 100 zł”. W poście zawarto informację o nowych przepisach, które rzekomo [pisownia oryginalna] „obligują , aby naciskać na płatność kartą, a to jest mój obowiązek ,mieć odliczoną kwotę , jeśli chcę płacić gotówką”. Takie sytuacje miały mieć miejsce m.in. w Kolporterze, Lidlu i Żabce.
Źródło: Facebook.com, 2.08.2025
Post nawołujący do obrony gotówki zdobył dużą popularność na Facebooku. Uzyskał 5,3 tysiąca polubień i został udostępniony 2,4 tysiąca razy. W sekcji komentarzy krytykowano wymóg płatności kartą, np. [pisownia oryginalna]: „Zostawić zakupy i wychodzić,bojkotować takie sklepy,kioski!!!!!! Jak będą tracić klientów sami się ogarną”. Gotówka była też przez komentujących utożsamiana z wolnością i niezależnością od systemu [pisownia oryginalna]: „GOTÓWKA – to nasz ostatni bastion wolności”, „System nie może kontrolować naszych finansów”.
Prawo gwarantuje dostęp do gotówki w Polsce
Dostęp do gotówki w Polsce gwarantuje prawnie ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku o Narodowym Banku Polskim. Stwierdza ona, że „znaki pieniężne emitowane przez NBP są prawnymi środkami płatniczymi na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej” (art. 32 rozdz. 5).
Nie znaleźliśmy żadnych regulacji prawnych, które zobowiązują sprzedawców do wywierania nacisku na klientów w kwestii formy zapłaty.
W ustawie o usługach płatniczych z 2011 roku czytamy, że:
„Akceptant nie może uzależniać zawarcia z konsumentem umowy o świadczenie usługi lub umowy sprzedaży towaru od dokonania zapłaty w formie bezgotówkowej ani odmówić przyjęcia zapłaty od konsumenta znakami pieniężnymi emitowanymi przez NBP”.
Podobny temat omawialiśmy na łamach Demagoga w 2023 roku. Na potrzeby analizy zapytaliśmy Centrum Informacyjne Rządu o plany wobec płatności gotówkowych. W odpowiedzi na nasze pytanie instytucja odpowiedziała:
„Status obrotu gotówkowego w Polsce, a w szczególności możliwości regulowania zobowiązań przy jej wykorzystaniu w punktach sprzedaży, nie jest w żadnym stopniu zagrożony. Wartość znaków pieniężnych emitowanych przez NBP, które pozostają w obiegu, osiąga bardzo wysokie poziomy”.
Czy mniejsze nominały banknotów są wycofywane?
Na stronie NBP wymieniono wszystkie nominały banknotów emitowane w Polsce i zadeklarowano: „Wszystkie banknoty wprowadzone do obiegu od 1 stycznia 1995 r. pozostają prawnym środkiem płatniczym i funkcjonują w obiegu równolegle”.
NBP sporządza każdego roku raporty o obrocie gotówkowym. W najnowszym, dotyczącym roku 2023, możemy znaleźć informację, że w latach 2019–2023 wartość banknotów w obiegu wrosła. Z innych danych zamieszczonych na stronie NBP wiemy, że w grudniu 2024 roku w obiegu było ponad 399 mld zł w gotówce, a w maju 2025 roku: 422 mld zł.
Jak czytamy w raporcie (s. 15), w roku 2023: „W przypadku nominałów 50 zł, 20 zł i 10 zł nie odnotowano zmiany udziału w obiegu pomimo wzrostu wartości tych banknotów w obiegu”.
Dostępne statystyki (1, 2) oraz akty prawne (1, 2) nie potwierdzają więc doniesień o wdrażaniu likwidacji gotówki lub wycofaniu z obiegu banknotów o mniejszym nominale.
W jakich przypadkach płatność gotówką może być ograniczona?
Istnieją pewne sytuacje, w których płatność gotówką nie musi być zaakceptowana. W art. 59ea ustawy o usługach płatniczych wymienia się cztery takie wyjątki. Dotyczą one:
- Działalności prowadzonej w sieci Internet;
- Działalności prowadzonej w miejscu bez obecności personelu;
- Imprez masowych;
- Dużych transakcji (takich, których wartość jest równa przeciętnemu wynagrodzeniu w sektorze przedsiębiorstw albo większa od niego).
Ustawa prawo przedsiębiorców ogranicza także dokonywanie gotówkowych płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą. Zgodnie z art. 19 transakcja powinna nastąpić za pośrednictwem rachunku płatniczego, gdy stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca oraz gdy jej wysokość przekracza 15 tys. zł. Ten limit nie dotyczy jednak osób fizycznych.
Takie ograniczenie jest nałożone w ramach prób opanowania procederu prania brudnych pieniędzy – ma ono za zadanie zmniejszyć ryzyko uchylania się od płatności podatków oraz zredukować szarą strefę. Limity nie mają związku z rzekomą likwidacją gotówki.
Czy sprzedawca może odmówić przyjęcia gotówki, jeśli nie jest w stanie wydać reszty?
Kodeks cywilny zobowiązuje sprzedawcę do przeniesienia na kupującego własności rzeczy, a kupującego zobowiązuje do zapłaty (art. 535). Niedopuszczalna jest nieuzasadniona odmowa sprzedaży towaru (art. 135 Kodeksu wykroczeń) lub przymuszenie klienta do określonego działania (art. 191 Kodeksu karnego).
Przepisy zawarte w Kodeksie cywilnym i Kodeksie wykroczeń nie wskazują jednoznacznie na obowiązek wydania reszty przez sprzedawcę lub wręczenie przez klienta odliczonej kwoty.
Sprawa jest od lat komentowana w mediach. Cytuje się komentarz przedstawiciela Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK), który podkreśla, że prawo nie mówi o obowiązku posiadania reszty do wydania przez sprzedawcę – to klient powinien uiścić odpowiednią opłatę (np. 1, 2, 3).
Jaka część płatności w Polsce dokonywana jest gotówką?
Oprócz tego, że gotówka jest prawnym środkiem płatniczym, ma również kilka innych właściwości, których płatności elektroniczne nie są w stanie w pełni zastąpić. Daje m.in. swobodę, niezależność i prywatność, ponieważ nie wymaga udziału pośrednika. Sprzyja także włączeniu społecznemu grup, które mają utrudniony dostęp do płatności cyfrowych (np. osoby starsze lub osoby o niższych dochodach).
Mimo rosnącej popularności transakcji bezgotówkowych gotówka nadal jest powszechnym środkiem płatniczym – w Polsce w 2024 roku transakcje gotówkowe stanowiły 31 proc. wszystkich płatności. Ponadto w naszym kraju ponad 8 proc. osób dorosłych nie ma konta bankowego (s. 54).
Kontroluj polityków!
Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.
*Jeśli znajdziesz błąd, zaznacz go i wciśnij Ctrl + Enter
POLECANE DLA CIEBIE
