Ustawa o SAFE trafi do prezydenta

27 lutego Sejm przyjął poprawki Senatu do ustawy wdrażającej program SAFE. Dokument określa zasady wydatkowania środków unijnych na inwestycje w obronność. W ramach SAFE Polska otrzyma z Unii Europejskiej ok. 43,7 mld euro w formie niskooprocentowanych pożyczek.

Senat zaproponował uzupełnienie ustawy m.in. o zapis, że pożyczka będzie spłacana poza budżetem Ministerstwa Obrony Narodowej oraz o wymóg stosowania dodatkowych mechanizmów antykorupcyjnych.

Po podpisaniu przez Włodzimierza Czarzastego, marszałka Sejmu, ustawa trafiła do prezydenta Karola Nawrockiego. Nie wiadomo jednak, czy prezydent zdecyduje się ją podpisać. 4 marca Nawrocki zaproponował, aby inwestycje w obronność sfinansować z polskich środków.

PiS przeciwko środkom z SAFE

Program SAFE w ostatnim czasie stał się osią sporu między rządem a opozycją. Krytycy projektu argumentują, że przyjęcie środków z UE może zagrażać m.in. polskiej suwerenności oraz relacjom ze Stanami Zjednoczonymi. Sprawę szczegółowo omawialiśmy w innym tekście.

Do odrzucenia programu wzywają czołowi politycy Prawa i Sprawiedliwości (np. 1, 2, 3). Wątpliwości wcześniej sygnalizował również obóz prezydencki. Rzecznik prezydenta Rafał Leśkiewicz kilkakrotnie zgłaszał zastrzeżenia wobec mechanizmu unijnych pożyczek – wskazywał m.in. na tzw. mechanizm warunkowości (np. 1, 2, 3).

Chodzi o to, że unijne rozporządzenie ustanawiające instrument SAFE odwołuje się do innego aktu prawnego, który rzeczywiście przewiduje możliwość zawieszenia wypłat środków unijnych w przypadku naruszenia zasad praworządności mających bezpośredni wpływ na zarządzanie budżetem UE (art. 4 i 5).

Obawy o szantaż ze strony UE

Chociaż rząd podkreśla, że zasada warunkowości dotyczy wyłącznie kwestii finansowych, opozycję niepokoi możliwość zablokowania środków przez UE z błahego powodu. Jej zdaniem program SAFE może stać się pretekstem do „szantażu politycznego” i wywierania wpływu na polskie ustawodawstwo.

Politycy Prawa i Sprawiedliwości przypominają o zablokowaniu przez Komisję Europejską środków z Krajowego Planu Odbudowy, które w większości zostały przekazane Polsce po zmianie rządu.

Mariusz Błaszczak, były minister obrony narodowej z PiS, napisał nawet na portalu X, że w SAFE jest wpięty w dokładnie ten sam „reżim warunkowości”, co w KPO. To jednak nie jest już prawda.

Na czym polegała warunkowość KPO?

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego z 2021 roku, które ustanowiło Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności oraz umożliwiło Polsce otrzymanie środków w ramach Krajowego Planu Odbudowy, rzeczywiście odwołuje się do rozporządzenia o warunkowości (art. 8). 

Dodatkowo Komisja Europejska zastrzegła, że aby Polska otrzymała te środki, rząd musi wcześniej zrealizować trzy superkamienie milowe, m.in. związane z niezależnością sądownictwa.

Pieniądze otrzymaliśmy dopiero wtedy, gdy w lutym 2024 roku Komisja poinformowała, że Polska w zadowalający sposób osiągnęła dwa z nich, obejmujące reformę postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów oraz wdrożenie narzędzia Arachne, które wspiera krajowe systemy kontroli i zabezpiecza przed nadużyciami finansowymi.

Co może Komisja Europejska?

W przypadku pożyczek z programu SAFE Polska nie musi realizować żadnych reform przed wypłatą środków. Polski plan inwestycyjny został ostatecznie zatwierdzony przez Radę Unii Europejskiej po wcześniejszej akceptacji Komisji.

Jeżeli Komisja Europejska skorzysta w przyszłości z tzw. mechanizmu warunkowości i zdecyduje się zawiesić wypłatę pożyczki, Polska będzie mogła odwołać się od tej decyzji lub podjąć odpowiednie środki zaradcze. Dodatkowo decyzję o wstrzymaniu środków musi wcześniej poprzeć Rada UE większością kwalifikowaną (art. 6).

Oznacza to, że wniosek Komisji może zostać zatwierdzony tylko wtedy, gdy spełnione są dwa warunki: 55 proc. państw UE (16 z 28) głosuje „za” oraz te kraje reprezentują co najmniej 65 proc. całkowitej populacji Unii.

Aby wypłatę środków z pożyczek zablokować, KE musi dowieść, że działanie Polski zagraża budżetowi UE. W przypadku KPO Komisja zastrzegła dodatkowe warunki, aby środki mogły trafić do Polski. Mariusz Błaszczak pominął te fakty, dlatego jego wypowiedź oceniamy jako manipulację. 

Czym są kamienie milowe w programie SAFE?

Innym podobieństwem programu SAFE do KPO, które niepokoi polityków opozycji, jest pojawienie się sformułowania „kamienie milowe” w uzasadnieniu projektu ustawy o SAFE (s. 19). „W SAFE zaszyte są kamienie milowe, to kolejna próba ograniczenia naszej suwerenności” – napisał na portalu X Daniel Obajtek, europoseł PiS. 

Choć w ustawie rzeczywiście takie sformułowanie się pojawia, przedstawiciele rządu tłumaczą, że zostało ono użyte w innym znaczeniu niż w przypadku KPO (1, 2).

„Kamień milowy” to termin zapożyczony z języka angielskiego (milestone), używany w zarządzaniu projektami. Oznacza on ważny etap realizacji projektu i służy ocenie postępów prac. Kamienie milowe mogą wskazywać np. rozpoczęcie kolejnego etapu przedsięwzięcia, a ocena ich realizacji pozwala zdecydować o dalszych działaniach.

„Wiele razy to tłumaczyłam. Każdy ze 129 projektów podzielony jest na etapy. Podpisanie umowy, zaliczka, dostawa. To o to chodzi” – zaznaczyła Magdalena Sobkowiak-Czarnecka, pełnomocniczka rządu ds. SAFE. 

W przypadku KPO mieliśmy natomiast do czynienia z tzw. superkamieniami milowymi, od których zależała sama wypłata środków, oraz szeregiem kamieni milowych odnoszących się do realizacji konkretnych reform. 

Kontroluj polityków!

Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.

Wpłacam