Od 1 października 2025 roku w Polsce obowiązuje system kaucyjny. Dzięki jego funkcjonowaniu Polska ma osiągnąć wyższy poziom selektywnej zbiórki odpadów, co z kolei miałoby pozwolić na zużywanie mniejszej ilości surowców oraz zachowanie czystszego środowiska. 

Przy zakupie towaru w opakowaniu ze specjalnym oznakowaniem kupujący musi uiścić kaucję, którą może potem odzyskać m.in. w sklepach o powierzchni powyżej 200 m² i w specjalnych automatach. Systemem są objęte butelki plastikowe o pojemności do 3 l oraz puszki metalowe o pojemności nie większej niż 1 l, za których oddanie kupujący odzyska 50 gr. Od 1 stycznia 2026 roku będzie można zwracać również butelki szklane o pojemności do 1,5 l, za które kaucja wyniesie 1 zł. 

„Wzorujemy się na innych”

Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla, że podobne rozwiązania obowiązują z powodzeniem w wielu krajach Europy – i dlatego zdecydowano się na wprowadzenie systemu kaucyjnego. „Sukces tego rozwiązania pokazują liczby, a dokładniej poziomy zbiórki, jakie osiągane są dzięki systemom kaucyjnym” – czytamy na stronie resortu.

Ministerstwo wskazuje, że w Niemczech zwracanych jest 97 proc. opakowań objętych kaucją. W Norwegii ten odsetek ma wynosić 95 proc. dla butelek PET. Jako dobry przykład wymieniona jest też Litwa, która w ciągu dwóch lat funkcjonowania systemu miała osiągnąć poziom zwrotu wynoszący 90 proc.

Do doświadczeń innych krajów odwołano się także podczas prac nad nowelizacją ustawy wprowadzającej wspomniany system. W uzasadnieniu projektu zmiany przepisów dotyczących gospodarki opakowaniami i odpadami opakowaniowym  zapisano, że system kaucyjny umożliwia osiągnięcie średniego poziomu selektywnej zbiórki opakowań po napojach wynoszącego 90 proc.

Przykładami państw, w których nowy system przynosi dobre efekty, są zdaniem rządu Szwecja z wynikiem 88 proc., Finlandia, gdzie zwraca się 96 proc. opakowań kaucyjnych, Niemcy z wynikiem zwrotu deklarowanym na poziomie 98 proc. oraz Chorwacja, w której wskaźnik zwrotów wynosi 91 proc. (s. 36).

Mentzen: „Wiecie, jakie to będzie niewygodne?”

Również Łukasz Kohut, niezależny europoseł wybrany z listy Koalicji Obywatelskiej, przytoczył statystyki dotyczące tego, jaki procent opakowań jest zwracany w europejskich państwach, w których obowiązuje system kaucyjny. Zareagował w ten sposób na wpis Sławomira Mentzena, posła Konfederacji.

„Wiecie, jakie to będzie niewygodne?” – zapytał w jednym ze swoich postów polityk i nawiązał w ten sposób do wprowadzanego właśnie w Polsce rozwiązania. W nagraniu dołączonym do wpisu zastanawiał się nad tym, co ma zrobić starsza osoba, która będzie musiała dojechać autobusem 15 czy 20 kilometrów do sklepu, aby zwrócić opakowania.

Dzisiaj zaczyna obowiązywać system kaucyjny. Wiecie jakie to będzie niewygodne? pic.twitter.com/xxJ3k386DV

— Sławomir Mentzen (@SlawomirMentzen) October 1, 2025

Niemcy zwracają najwięcej spośród wymienionych państw

System kaucyjny w Niemczech wprowadzono w 2003 roku. Pierwotnie dotyczył on jednorazowych opakowań po konkretnych napojach, a w następnych latach rozszerzono go na większość jednorazowych plastikowych butelek i puszek na napoje. Warto jednak zwrócić uwagę, że w tym kraju istnieje kilku różnych operatorów tego systemu kaucyjnego (np. 1, 2). 

Informacje na temat odsetka zwrotów opakowań w Niemczech udostępniło tamtejsze Stowarzyszenie Opakowań na Napoje Przyszłości (niem. Bund Getränkeverpackungen der Zukunft GbR, BGVZ), lobbingowa organizacja zrzeszające producentów napojów, sprzedawców detalicznych oraz firmy opakowaniowe i recyklingowe.

Według BGVZ wskaźnik zwrotów puszek i butelek PET objętych kaucją wynosi obecnie 98,5 proc. Do osiągnięcia tak wysokiego wyniku miało przyczynić się umożliwienie dokonania zwrotu – za pomocą ogólnokrajowego systemu – w dowolnym miejscu w Niemczech. Dodatkowo aż 99,3 proc. zwróconych opakowań zostaje poddanych recyklingowi. 

Także wskaźnik zwrotów szklanych butelek ma być w Niemczech bardzo wysoki i wynosić aż 99 proc. Jednak i ta informacja pochodzi od przedstawiciela organizacji lobbingowej – firmy Mehrweg.

Jak wygląda sytuacja na północy kontynentu?

Niewiele niższym wynikiem zwrotów mogą pochwalić się Norwegowie. Od połowy 2018 roku w tym kraju nie obowiązuje już kaucja za wielorazowe szklane butelki. Zostały one wycofane z rynku – zastąpiono je całkowicie butelkami jednorazowymi, które są objęte recyklingiem. Firma Infinitum, założona przez producentów napojów i sieci sklepów spożywczych w celu utworzenia systemu recyklingu puszek i butelek, w podsumowaniu swojej działalności za 2024 rok informuje, że wskaźnik zwrotów wyniósł 93 proc. (s. 2).

System kaucyjny był w Finlandii wprowadzany etapami. W latach 50. opłatę nałożono na szklane butelki, w późniejszych latach – na kolejne rodzaje opakowań. Obecnie system obejmuje zarówno puszki, jak i plastikowe oraz szklane butelki. 

Ich zbieraniem zajmuje się firma Palpa, która poinformowała, że w 2024 roku wskaźnik zwrotów wyniósł: ok. 100 proc. dla puszek, 92 proc. dla plastikowych butelek oraz ok. 100 proc. dla butelek szklanych. 

Kraj, który jako pierwszy wprowadził system kaucyjny

Pod koniec XIX wieku Szwecja jako pierwszy kraj na świecie wprowadziła kaucję na szklane butelki, a pod koniec XX wieku – również jako pierwsza – na opakowania nadające się do recyklingu. Obecnie system kaucyjny nadal dotyczy w Szwecji obu tych kategorii (1, 2).

Firma Returpack, która zarządza krajowym systemem recyklingu plastikowych butelek i puszek, podała do wiadomości, że wskaźnik zwrotów wyniósł w tym kraju w zeszłym roku 87,6 proc. Oznacza to jednak wynik o 0,9 punktu procentowego niższy w porównaniu do poprzednich 12 miesięcy.

Chociaż, jak informuje Szwedzka Agencja Ochrony Konsumentów, szklane butelki nie są w tym kraju objęte powszechnym systemem kaucji, to państwowa sieć sklepów alkoholowych Systembolaget objęła je taką opłatą. Poziom ich zwrotów jest niski i wynosi ok. 15 proc. W związku z tym od 1 czerwca 2025 roku podniesiono kaucję na ten rodzaj opakowań. 

System sprawdził się także na Litwie

Litewski system kaucyjny funkcjonuje od 2016 roku i obejmuje zarówno opakowania plastikowe oraz aluminiowe, jak i szklane. Zgodnie z danymi przedstawionymi przez USAD, tamtejszego administratora systemu kaucyjnego, w 2024 roku zwracano dziewięć na dziesięć opakowań wprowadzonych wówczas na tamtejszy rynek. Tym samym został pobity rekord liczby zebranych w ciągu roku opakowań objętych kaucją – było ich ok. 708,5 mln. 

W przeprowadzonych na Litwie badaniach 95 proc. ankietowanych zadeklarowało, że korzysta z systemu kaucyjnego dla opakowań jednorazowego użytku. Oznacza to wzrost udziału takich odpowiedzi o dwa punkty procentowe w porównaniu do 2023 roku i o sześć – w odniesieniu do 2020 roku.

Jednak wbrew temu, co napisał w serwisie X wiceminister Szyszko, niemożliwe jest stwierdzenie, że wprowadzenie w tym kraju systemu kaucyjnego spowodowało kilkukrotny spadek ilości śmieci wyrzucanych w przestrzeni publicznej. 

Polityk opierał się na statystykach dotyczących butelek oddawanych do recyklingu przed uruchomieniem systemu i po wprowadzeniu go w życie. Wzrost tych statystyk nie oznacza, że wcześniej opakowania były wyrzucane w przestrzeni publicznej i zanieczyszczały środowisko oraz że nie wyrzucano ich np. do pojemników z odpadami zmieszanymi.

Najniższy poziom zwrotów odnotowała Chorwacja

W ostatnim z wymienionych państw, w Chorwacji, system kaucyjny został wprowadzony w 2006 roku i obejmuje trzy rodzaje opakowań, podobnie jak na Litwie.

Jak podało w tym roku tamtejsze Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zielonej Transformacji, dwa lata temu w kraju zebrano 77 proc. wszystkich opakowań zwrotnych wprowadzonych na rynek. Taki wynik uznano za potwierdzenie, że funkcjonujący system jest „bardzo wydajny”. 

Co wynika ze statystyk?

Jak więc wynika z analizy statystyk dotyczących zwrotów opakowań kaucyjnych w państwach, które przedstawiane są jako przykład dla Polski, w niektórych przypadkach cytowane dane nie pochodzą z oficjalnych źródeł. Szczególnym przypadkiem są Niemcy, w których informacje na temat systemu kaucyjnego podają organizacje mające interes w promowaniu konkretnych rozwiązań w tym zakresie. 

Warto pamiętać także o tym, że w zależności od kraju systemy kaucyjne różnią się zakresem działania – niektóre z nich obejmują zarówno szklane butelki, jak i opakowania plastikowe oraz aluminiowe, a inne – jedynie butelki z PET oraz puszki. Różna jest także liczba operatorów obsługujących zwrot opakowań czy wysokość wypłacanej za nie kaucji.

Jak reagują Polacy?

W odpowiedzi na pojawiające się w internecie komentarze krytykujące wprowadzenie systemu kaucyjnego, Ministerstwo Klimatu i Środowiska stwierdziło, że projekt stał się ofiarą „astroturfingu”. Chodzi o taktykę dezinformacji, która polega na tworzeniu pozorów oddolnego sprzeciwu społecznego. Zdaniem resortu fałszywe informacje na ten temat są rozpowszechniane także dzięki wykorzystaniu krzykliwych nagłówków czy poprzez wybiórcze przedstawianie faktów.

Ministerstwo zwraca uwagę, że w mediach społecznościowych są publikowane negatywne wpisy sugerujące istnienie powszechnej obawy, że „system kaucyjny uprzykrzy Polakom życie”, bo „żeby odzyskać kaucję, trzeba będzie jechać gdzieś daleko”, a „ludzie i tak będą fałszować etykiety”. 

Wyniki badań opublikowane przez SW Research wskazują jednak, że Polacy widzą zalety system kaucyjnego – 71 proc. respondentów uważa, że wpłynie on pozytywnie na środowisko, a 67 proc. – że ograniczy ilość śmieci w przestrzeni publicznej. 

Najwięcej badanych osób obawiało się, że system kaucyjny spotka się z oporem ze strony małych sklepów (54 proc.) oraz obciąży finansowo konsumentów (47 proc.).

Kontroluj polityków!

Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.

Wpłacam