O swojej interwencji w sprawie osób w spektrum autyzmu senator Krzysztof Kwiatkowski poinformował 5 lutego.

– To nie jest zgodne ani z wiedzą medyczną, ani z logiką. Autyzm to trwały stan neurorozwojowy. Nie do wyleczenia, bo jest tylko szansa na lepsze funkcjonowanie przy wsparciu innych osób – podkreślił. Odnosił się do faktu, że osoby w spektrum autyzmu muszą się stawiać regularnie na komisjach lekarskich.

Orzeczenia ZUS. Na jaki okres są wydawane?

Sytuacja, którą opisuje Krzysztof Kwiatkowski, wynika z zapisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z nią niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy według wiedzy medycznej „nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu” (art. 13).

Niezdolność do pracy może być określona jako całkowita lub częściowa. Jeżeli komisja stwierdzi, że osoba wymaga stałej lub długotrwałej opieki innych, aby zaspokajać podstawowe potrzeby życiowe, orzeka także niezdolność do samodzielnej egzystencji.

W jaki sposób ZUS decyduje o długości orzeczenia?

Piotr Olewiński z Biura Prasowego ZUS zwraca uwagę, że ocena sytuacji każdej osoby, która stawia się przed komisją ZUS, jest przeprowadzana indywidualnie, a orzecznictwo w zaburzeniach neurorozwojowych co do zasady nie różni się od orzecznictwa w przypadku innych schorzeń.

Innymi słowy – sama diagnoza autyzmu nie wystarcza, aby stwierdzić, że osoba w spektrum jest niezdolna do pracy. Olewiński przypomina także, że ocena orzecznicza dotyczy dwóch płaszczyzn – medycznej oraz socjalno-zawodowej. 

Poza uwzględnieniem charakteru i przebiegu choroby czy oceny utraty sprawności i możliwości wykonywania pracy zarobkowej ZUS bierze pod uwagę m.in. posiadane kwalifikacje, wiek, zawód czy możliwość przekwalifikowania zawodowego.

Dlaczego osoby w spektrum nie dostają orzeczenia ZUS na stałe?

Jak wskazuje Krzysztof Kwiatkowski, autyzmu nie da się „wyleczyć”. Nie oznacza to jednak, że jest zawsze tożsamy z niepełnosprawnością intelektualną. Eksperci i organizacje rzecznicze podkreślają, że osoby w spektrum znacząco się między sobą różnią – część z nich potrzebuje jedynie niewielkiego wsparcia, inne wymagają stałej pomocy w codziennym funkcjonowaniu (np. 1, 2, 3). 

Piotr Olewiński z ZUS zwraca uwagę, że przebieg chorobowy wielu schorzeń jest różnorodny. Tłumaczy również, że istotnym czynnikiem jest postęp medycyny, który może mieć wpływ na poprawę stanu zdrowia, a tym samym – na zmianę stopnia niezdolności do pracy.

„Z uwagi na te okoliczności zachodzi konieczność ponownej oceny orzeczniczej pod kątem niezdolności do pracy / niezdolności do samodzielnej egzystencji, co skutkuje wydawaniem orzeczeń o okresowej niezdolności do pracy” – wskazuje Olewiński.

To nie ZUS wydaje orzeczenie o niepełnosprawności

W Polsce funkcjonują dwa odrębne systemy orzecznicze. ZUS orzeka w celu ustalenia prawa do świadczeń. Niezależnie od tego osoby w spektrum autyzmu, które w codziennym funkcjonowaniu wymagają wsparcia bliskich i specjalistów, mogą uzyskać orzeczenie o niepełnosprawności wydawane przez miejskie lub powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. 

Dotyczy to osób, które mają „naruszoną sprawność organizmu”, przez co są niezdolne do pracy albo potrzebują dostosowania stanowiska pracy, wymagają opieki innych i mają problemy z codziennymi czynnościami. 

Na stronie rządowej pojawia się jednak zastrzeżenie: „To, że spełniasz te warunki, nie oznacza, że automatycznie dostaniesz orzeczenie. Skład orzekający musi zbadać zakres twoich ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu”.

Jeśli jednak powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności zdecyduje, że dana osoba powinna zostać uznana za osobę niepełnosprawną, określi stopień niepełnosprawności – znaczny, umiarkowany bądź lekki. W praktyce orzeczniczej spektrum autyzmu oznaczane jest symbolem 12-C i zalicza się je do całościowych zaburzeń rozwojowych. 

Czas, na który wydaje się orzeczenie

Orzeczenie o niepełnosprawności również jest wydawane na czas określony lub na stałe. Zależy to od tego, czy stan zdrowia osoby badanej nie rokuje poprawy i czy według wiedzy medycznej może nastąpić polepszenie stanu zdrowia (s. 4).

Według danych z czerwca 2025 roku liczba osób z niepełnosprawnościami po 16. roku życia z orzeczeniami o niepełnosprawności na stałe wynosi 1,72 mln, a na czas określony: 1,24 mln.

Na problem czasowych orzeczeń o niepełnosprawności w przypadku jednostek chorobowych związanych z nieuleczalnymi stanami zwracały uwagę już w 2022 roku posłanki Marcelina Zawisza i Magdalena Biejat.

Z odpowiedzi na ich interpelacje wynika, że w latach 2016–2021 orzeczenia o niepełnosprawności z ustalonym symbolem przyczyny niepełnosprawności 12-C (całościowe zaburzenia rozwoju, do których zalicza się autyzm), wydawano tym samym osobom po raz kolejny:

• 2-krotnie: 21 616 osobom, 
• 3-krotnie: 5415 osobom, 
• 4-krotnie: 886 osobom, 
• 5-krotnie: 145 osobom,
• 6-krotnie: 18 osobom.

44 957 osób nie uzyskało kolejnego orzeczenia lub nie ubiegało się o jego wydanie.

Zwróciliśmy się do Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych z prośbą o uaktualnienie tych danych, ale do czasu publikacji tekstu nie otrzymaliśmy odpowiedzi. 

Zmiana w prawie, ale nie dla osób w spektrum

W marcu 2025 roku Pełnomocnik Rządu ds. Osób z Niepełnosprawnościami ogłosił nową listę chorób kwalifikujących do uzyskania bezterminowego orzeczenia. Nowy wykaz obejmuje 208 jednostek chorobowych m.in. zespół Downa, rdzeniowy zanik mięśni, zespół Retta czy mukowiscydozę. 

Spotkało się to z zadowoleniem strony społecznej i organizacji pozarządowych, które wskazywały, że konieczność regularnego odnawiania orzeczeń generowała dodatkowy stres, koszty i formalności. Na liście nie pojawiło się spektrum autyzmu.

Kontroluj polityków!

Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.

Wpłacam