Frustracja zamiast ekologii?

W październiku 2025 roku wprowadzono w Polsce system kaucyjny. Po kilkumiesięcznym funkcjonowaniu mechanizm, który ma wspierać ochronę środowiska, nadal zbiera negatywne opinie konsumentów. Badanie opinii publicznej przeprowadzone przez Instytut Badań Rynkowych i Społecznych (IBRIS) w styczniu tego roku wykazało, że 50,5 proc. ankietowanych oceniło negatywnie funkcjonujący system. 

Z kolei Instytut Monitorowania Mediów (IMM) oszacował, że temat systemu kaucyjnego w okresie od października do lutego zdobył milionowe zasięgi poprzez media tradycyjne tj. radio czy telewizję. Dyskusje w mediach społecznościowych (np. na portalu X, TikToku, Facebooku) zdobyły setki tysięcy interakcji. W analizie IMM czytamy, że internetowe platformy są zdominowane przekazem krytycznym na temat działania systemu. 

Sceptyczne stanowisko wobec systemu kaucyjnego wyraził również Krzysztof Mulawa – poseł Konfederacji. Polityk opisał system kaucyjny jako „kolejny sposób na wyciąganie pieniędzy z kieszeni Polaków”. We wpisie Mulawy czytamy o psujących się automatach, kolejkach czy przepadających kaucjach. Według posła od października do obiegu trafiło 530 milionów zwrotnych opakowań, a zwrócono zaledwie 28 milionów. Mulawa napisał: „Reszta to pieniądze, które Polacy zapłacili, ale których nie odzyskają”. Postanowiliśmy więc przyjrzeć się tym liczbom.

Jak działa system kaucyjny w Polsce?

System kaucyjny to sposób realizacji celów gospodarki obiegu zamkniętego, zakładającej pozostanie materiałów w użyciu tak długo, jak to możliwe. Dotyczy on butelek z tworzyw sztucznych o pojemności do 3 litrów, metalowych puszek o pojemności do 1 litra oraz szklanych butelek wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra. Każde z tych opakowań objęto kaucją o wysokości 50 groszy lub złotówki. 

Zgodnie z przepisami do przyjmowania zwrotnych opakowań są zobowiązane sklepy o powierzchni powyżej 200 m² (art. 1 pkt 14). Obowiązek nie dotyczy mniejszych sklepów (z wyjątkiem szkła). 

Ministerstwo poinformowało, że wzorem dla nowego systemu w Polsce są inne kraje europejskie, w których zdecydowana większość opakowań wraca do producentów. Jako przykład podano Niemcy z 97-proc. poziomem zwrotu, Norwegię z 95-proc. poziomem zwrotu butelek PET oraz Litwę z 90-proc. poziomem zwrotu. We wcześniejszej analizie zwróciliśmy jednak uwagę, że wskaźniki przywoływane przez resort mogą w niektórych przypadkach się różnić od rzeczywistego procentu zwrotu opakowań. 

Co mówią liczby? 

Systemy kaucyjne działające już od wielu lat w krajach przywołanych przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) rzeczywiście osiągają wysokie wyniki zwrotu opakowań (1, 2, 3). Pierwsze miesiące funkcjonowania tego rozwiązania w Polsce nie były równie efektywne. 

W komunikacie ministerstwa opublikowanym na początku marca czytamy: „Od października 2025 r. w Polsce działa powszechny system kaucyjny, w ramach którego do obrotu trafiło około 530 mln opakowań, a zebrano blisko 28 mln sztuk (szacunkowe dane ze stycznia 2026 r.)”. Ten wynik oznacza około 5 proc. zwrotu opakowań. 

Także zwrot pozostałych opakowań nadal jest możliwy. Przepisy nie przewidują terminu, po którym nie można odzyskać kaucji. Oddawane opakowanie objęte systemem kaucyjnym nie może być jednak zgniecione i musi posiadać kod kreskowy.

Odsetek zwróconych opakowań się zwiększa

W odpowiedzi na nasze zapytanie Ministerstwo Klimatu i Środowiska przekazało nam najbardziej aktualne dane, zaraportowane w marcu tego roku. Wskazują one, że od października 2025 roku do obrotu trafiło 1,2 mld opakowań zwrotnych. Z tej puli zebrano 300 mln pustych butelek i puszek, czyli ok. 25 proc.

Dodatkowo resort podkreśla, że na tym etapie funkcjonowania systemu nie można jeszcze wyciągać daleko idących wniosków. Równocześnie oczekuje, że pod koniec roku poziom zwróconych opakowań będzie zbliżony do wymogu ustawowego, który wynosi 77 proc.

Eksperci i aktywiści zabrali głos

Po sześciu miesiącach funkcjonowania nowego systemu Fundacja SmogLab zwróciła się do ekspertów z prośbą o komentarz na jego temat. Głos zabrały m.in. osoby związane z Polskim Stowarzyszeniem Zero Waste (PSZW). Joanna Kądziołka – edukatorka ekologiczna, była prezeska PSZW, i Piotr Barczak – geograf, członek zarządu stowarzyszenia, wskazali zalety systemu kaucyjnego, tj. rosnącą świadomość czy zrozumienie idei recyklingu. Jako wady podkreślili brak szkła jednorazowego w obiegu, logistykę i przygotowanie. 

Na minusy systemu kaucyjnego zwrócił również uwagę Hubert Pietrzak – aktywista, prezes Częstochowskiego Alarmu Smogowego (CzAS). Postuluje on zwiększenie dostępności zwrotomatów i włączenie do systemu wszystkich butelek po napojach alkoholowych, w tym tzw. małpkach.

System kaucyjny kolejnym celem dezinformacji

Już w październiku, w pierwszym miesiącu działania systemu kaucyjnego, zwróciliśmy uwagę na fałszywe informacje na jego temat. Internauci pisali, że zwrot butelek jest możliwy tylko w sklepie, w którym zakupiono dany produkt. Udowodniliśmy, że butelkomat ze zdjęcia załączonego przez internautów był elementem fazy testowej systemu w 2025 roku. Przypominamy raz jeszcze: puste butelki i puszki można zwrócić w dowolnym punkcie zbiórki i nie ma znaczenia, gdzie kupiono opakowanie objęte kaucją.

Resort odpowiedzialny za wdrażanie ekologicznych zmian zwrócił uwagę, że system stał się celem dezinformacji. W komunikacie ministerstwa czytamy, że w kontekście systemu kaucyjnego panuje chaos informacyjny, fakty są przedstawiane wybiórczo, by podważać zaufanie do instytucji publicznych i jednocześnie podsycać stereotypy. MKiŚ wskazało również na „astroturfing” – taktykę polegającą na tworzeniu pozorów oddolnego sprzeciwu społecznego. 

Kontroluj polityków!

Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.

Wpłacam