W listopadzie zeszłego roku w mediach tradycyjnych i społecznościowych pojawiły się doniesienia na temat eksplozji, która uszkodziła tory kolejowe na trasie z Warszawy do Lublina. W powstałym chaosie informacyjnym trudno było odróżnić wiarygodną informację od fałszywej – w sieci popularność zdobyły spekulacje, m.in. na temat tego, kto stał za atakiem i czy w ogóle do niego doszło.

Powtarzany schemat obserwowaliśmy w przypadku kilku zeszłorocznych podpaleń oraz po naruszeniu polskiej przestrzeni powietrznej przez drony we wrześniu – podobne były źródła dezinformacji, stosowane w przekazach metody oraz cele, które chcieli osiągnąć autorzy. We wszystkich tych przypadkach kluczową rolę odgrywało szybkie rozprzestrzenianie niesprawdzonych informacji, które potęgowały chaos informacyjny, wzbudzały poczucie zagrożenia i utrudniały rzetelną ocenę sytuacji (1, 2, 3).

Skoordynowana dezinformacja – jak ją rozpoznać?

Rosyjskim aktom dywersji na terytorium Polski niezmiennie towarzyszą skoordynowane operacje informacyjne – od anonimowych kont w mediach społecznościowych po wyspecjalizowane portale rozpowszechniające zmanipulowane treści. Ich celem jest często promowanie konkretnych narracji, podważanie zaufania do instytucji państwa czy polaryzowanie opinii publicznej, lecz niekiedy obserwujemy działania mające po prostu wywołać chaos.

Przykładem takich treści są wpisy i krótkie filmy opublikowane w mediach społecznościowych po wtargnięciu dronów we wrześniu (np. 1, 2, 3) i eksplozji na torach w listopadzie (np. 1, 2). Warto zwrócić uwagę na charakterystyczne cechy takich przekazów:

• emocjonalny, alarmistyczny język (np. „reżim kijowski chce wprowadzić Polskę do wojny”),
• brak podania wiarygodnych źródeł informacji i odwoływanie się do zdrowego rozsądku (np. „Zemsta ze strony ukraińskiej. To było do przewidzenia”),
• sugestie, że „media głównego nurtu milczą” lub „prawda jest ukrywana”,
• manipulowanie przekazem pochodzącym z neutralnych źródeł informacji (np. przedstawienie danych o skali dezinformacji jako wyników badań opinii publicznej).

Zrzucanie winy na Ukraińców i inne narracje rosyjskiej propagandy

Do przeprowadzania aktów dywersji na zlecenie rosyjskich służb często są rekrutowani obywatele Ukrainy. W czerwcu zeszłego roku ukraiński wywiad ostrzegał, że takie oferty mogą być kierowane do osób w trudnej sytuacji finansowej, które zamieszkują okupowane tereny. Jak przeczytamy w raporcie International Center for Counter-Terrorism (ICCT), powstałym we współpracy z GLOBSEC, tylko nieco ponad połowa sabotażystów zrekrutowanych w ten sposób wie, że ich zleceniodawcą są rosyjskie służby (s. 24).

Jak zwrócił uwagę dr Michał Marek z Centrum Badań nad Współczesnym Środowiskiem Bezpieczeństwa (CBWSP), który udzielił nam komentarza w zeszłym roku, jednym z celów takiej strategii jest wzbudzanie antyukraińskiego sentymentu w atakowanym państwie:

Działania służące realizacji tego samego celu widzimy w rosyjskich treściach propagandowych w mediach społecznościowych. Dla przykładu, wśród fałszywych narracji pojawiających się po naruszeniu polskiej przestrzeni powietrznej przez rosyjskie drony do najczęstszych należały treści obarczające Ukrainę winą za incydent (1, 2, 3).

Jak reagować na takie zdarzenia?

W obliczu podobnych incydentów kluczowe znaczenie ma zachowanie ostrożności w odbiorze i udostępnianiu informacji. Przede wszystkim warto opierać się na komunikatach oficjalnych instytucji oraz sprawdzonych źródłach medialnych, a w przypadku wątpliwości – wstrzymać się z dalszym rozpowszechnianiem niesprawdzonych treści.

Dla odbiorców istotne staje się zwracanie uwagi na sygnały ostrzegawcze, np. nacechowany język i przekazy, których celem jest wywołanie silnych negatywnych emocji – takich jak strach czy oburzenie. Dla dziennikarzy i instytucji państwowych w sytuacjach kryzysowych kluczowe z kolei jest szybkie dostarczenie odbiorcom sprawdzonej, wiarygodnej informacji, ponieważ dezinformacja jest najskuteczniejsza, gdy wypełnia lukę informacyjną.

Publikacja została opracowana w ramach projektu „Prebunking at Scale” przy wsparciu European Fact-Checking Standards Network.

Kontroluj polityków!

Patrz władzy na ręce i wspieraj niezależność.

Wpłacam